ΟΡΦΑΝΑ ΠΡΟΣΦΥΓΟΠΟΥΛΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ
ΣΤΟ ΕΘΝΙΚΟ ΟΡΦΑΝΟΤΡΟΦΕΙΟ ΑΡΡΕΝΩΝ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ (ΕΟΑΚ)
Α. Εισαγωγικά
Στο 1.000.000 και πλέον προσφύγων από τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη που κατέφυγαν το 1922 στην Ελλάδα μετά τη μικρασιατική καταστροφή, περιλαμβάνονταν και πολλά παιδιά τα οποία είχαν χάσει τον ένα τους γονιό (συνήθως τον πατέρα) ή και τους δύο. Αυτά τα παιδιά έχρηζαν άμεσης βοήθειας και περίθαλψης από το ελληνικό κράτος. Για τον σκοπό αυτό, τον μήνα Δεκέμβριο, ιδρύθηκαν δεκάδες ορφανοτροφεία σε ολόκληρη τη χώρα, με σκοπό την άμεση εγκατάσταση σ’ αυτά των ορφανών της καταστροφής.
Β. Το ἘθνικόνὈρφανοτροφεῖονἈρρένωνΚαλαμῶν (ΕΟΑΚ) και η ιστορία του[1]
Σύμφωνα με τον Ν. 2851/1922 Περὶ ἱδρύσεως Ἐθνικῶν Ὀρφανοτροφείων καὶ Οἰκοτροφείων Ἀπόρων Μαθητῶν, που κατάρτησε ο τότε υπουργός Περιθάλψεως Απ. Δοξιάδης, προβλεπόταν μεταξύ άλλων και η ίδρυση και λειτουργία τουἘθνικοῦ Ὀρφανοτροφείου Ἀρρένων Καλαμῶν (ΕΟΑΚ). Το συγκεκριμένο ορφανοτροφείο ιδρύθηκε στις 15 Δεκεμβρίου του 1922 με το Βασιλικό Διάταγμα «Περὶ ἱδρύσεως Ἐθνικοῦ Ὀρφανοτροφείου ἀρρένων ἐν Καλάμαις καὶ προσθήκης ἐν αὐτῷ τριῶν θέσεων διδασκάλων τέχνης» (ΦΕΚ 272/15-12-1922, τεύχ. Α’). Στο ΦΕΚ αυτό ο νομοθέτης σημείωνε τα εξής:
Ἔχοντεςὑπ’ ὄψειτὸἄρθρον 1 καὶτὸἐδάφ. 2 τοῦἄρθρου 9 τοῦ νόμου 2851 «περὶἱδρύσεωςἘθνικῶνὈρφανοτροφείωνἀπόρωνμαθητῶν», προτάσει τοῦ Ἡμετέρου ἐπὶ τῆς Περιθάλψεως Ὑπουργοῦ, ἀπεφασίσαμεν καὶ διατάσσομεν·
Ἄρθρον 1.
Ἱδρύομεν ἐν Καλάμαις Ὀρφανοτροφεῖο νἀρρένων, ὑπὸ τὴν ἐπωνυμίαν «Ἐθνικὸν Ὀρφανοτροφεῖον ἀρρένων Καλαμῶν».
Ἄρθρον 2.
Εἰς τὸ οὕτως ἱδρυόμενον Ἐθνικὸ νὈρφανοτροφεῖον ἀρρένων Καλαμῶν προστίθενται κα ὶτρεῖς θέσεις διδασκάλων τέχνης, ἐπὶβαθμῷ καὶμισθῷκα θριζομένῳ διὰ τοῦ ἐδ. 2 τοῦ ἄρθρου 9 τοῦ νόμου 2851.
Εἰς τὸν Ἡμέτερον ἐπὶ τῆς Περιθάλψεως Ὑπουργὸν ἀνατίθεμεν τὴν δημοσίευσιν κα ὶἐκτέλεσιν τοῦ παρόντος διατάγματος.
ἘνἈθήναιςτῇ 7 Δεκεμβρίου 1922.
ΓΕΩΡΓΙΟΣ Β’
Ὁ ἐπὶτῆς Περιθάλψεως Ὑπουργός
Α. Δοξιάδης
Σκοπός του ιδρύματος ήταν η περίθαλψη των ορφανών και η εξειδίκευσή τους σε κάποια τεχνική εργασία, έτσι ώστε μετά την αποφοίτησή τους (συνήθως στα 14 έτηπλην εξαιρέσεων), να έχουν τη δυνατότητα να ασκήσουν το τεχνικό επάγγελμα στο οποίο είχαν εξειδικευτεί. Τα εργαστήρια που λειτούργησαν αφορούσε τα επαγγέλματα του ξυλουργού, του επιπλοποιού, του ράφτη και του σιδερά.
Διοικούνταν από μια πενταμελή Διοικητική Επιτροπή η οποία αποτελούνταν από εξέχουσες προσωπικότητες της τοπικής κοινωνίας (Νομάρχης, Μητροπολίτης, δικηγόροι, εισαγγελείς, γιατροί κ.ά.).
Το 1924 ήταν η χρονιά που οι διακηρύξεις έγιναν πράξη. Λόγω της επείγουσας κατάστασης για άμεση εγκατάσταση ορφανών προσφυγόπουλων, κινητοποιήθηκε μεταξύ άλλων και ο Δήμος Καλαμάτας. Σε έκτακτη συνεδρίασή του το Δημοτικό Συμβούλιο στις 20 Μαρτίου 1924 αποφάσισε τη διενέργεια εράνουυπέρ του ορφανοτροφείου. Ο έρανος θα διεξαγόταν ανήμερα της 25ης Μαρτίου του ίδιου έτους (στο κείμενο έχει διατηρηθεί η αρχική ορθογραφία):
Ἀριθμὸς ψηφίσματος 20
ΤὸΔημοτικὸνΣυμβούλιοντοῦ Δήμου Καλαμῶν
ΣυγκείμενονἀπὸτὸνπρόεδροναὐτοῦΠαναγώτηνΚοτσέαν, καὶτὰ παρόντα μέλη του, ΒασίλειονΠαλαμάραν, ΘεόδωρονΜοσχούτην, Κωνστ. Χρυσικόπουλον, καὶΘεόδωρονΔούσην.
ΣυνελθὸνεἰςτακτικὴνΣυνεδρίασινἐντῇαἰθούσῃτοῦΔημαρχιακοῦ καταστήματος, σήμερον τὴν 20ην εἰκοστὴν Μαρτίου τοῦ 1924 ἔτους, ἡμέρανΠέμπτηνκαὶὥραν 4 Μ.Μ. συνεπείᾳ της ἀπὸ 17 Μαρτίου ε.ε. προσκλήσεως τοῦ προέδρου τοῦΔημοτικοῦ Συμβουλίου Καλαμῶν Παν. Κοτσέα, καὶ καθ’ὅτῆς παρούσης Συνεδριάσεως οὔσης δευτέρας μετὰ δύο συνεχεῖς προσκλήσεις ἐπὶτῶναὐτῶν θεμάτων εὑρέθηἐνἀπαρτίᾳ παρόντων τῶνἄνω 5 πέντε δημοτικῶν Συμβούλων, συμφώνως πρὸςτὴνδιάταξιντοῦἄρθρ. 23 τοῦ νόμου 2798 ἄτετῶνὑπαρχόντωνδημοτικῶν συμβούλων ὄντων 11 ἕνδεκαἐπροχώρησενεἰςτὴν συζήτησιν τῶνἐντῇπροσκλήσειἀναγεγραμμένων θεμάτων παρουσία καὶτοῦ Δημάρχου Καλαμῶν, Παναγ. Α. Σάλμα.
Ὁ κ. πρόεδρος εἰσήγαγεπρὸς συζήτησιν τὸ θέμα περὶδιορισμοῦ, τριῶνπολιτῶν, ὡςμελῶντῆςπρὸςἐνέργειανἐράνωνὑπὲρτοῦἐθνικοῦὀρφανοτροφείουἐπιτροπῆς, κατὰτὴν 25ην Μαρτίου 1924 πρὸςπερίθαλψιντῶνὀρφανῶν πολέμου καὶτῶνἀπροστατεύτωνπροσφυγοπαίδων.
Διορίζει
Ὡς μέλη τῆςἐπιτροπῆς ταύτης τὸνΦώτιονἸωάν. Κωστόπουλον, ΝικόλαονΜοσχούτην, καὶΓεώργιονΜαντζαβάκονΣυμβολαιογράφον.
Ἀνατίθησιτὴνἐκτέλεσιντοῦ παρόντος ψηφίσματος εἰςτὸν κ. ΔήμαρχονΚαλαμῶν.
Ὁ ΠρόεδροςΤὰ μέλη
Π. ΚοτσέαςΒ. Παλαμάρας
Θ. Γ. Δούσης
Κωνστ. Χρυσικόπουλος
Θεόδ. Μοσχούτης
Σύμφωνα με το μητρώο που σώζεται στα ΓΑΚ Μεσσηνίας, το ΕΟΑΚ υποδέχθηκε τους πρώτους τροφίμους στις 15 Νοεμβρίου 1924. Αρχικά λειτούργησε σε ένα μισθωμένο κτήριο που βρισκόταν στη δυτική πλευρά της πόλης, ιδιοκτησίας Παν. Μαγκουρίλου, έναντι 2.800 δραχμών μηνιαίως[2]. Σύντομα όμως (την αμέσως επόμενη χρονιά) το ίδρυμα αντιμετώπισε πρόβλημα επάρκειας χώρων για τη φιλοξενία περισσότερων παιδιών. Η κατάσταση βελτιώθηκε στα τέλη του 1927, όταν η Διοικητική Επιτροπή αποφάσισε την άμεση μετεγκατάσταση του ιδρύματος σε ένα επίσης μισθωμένο οίκημα, στο κέντρο της πόλης («Πενταχώρι»). Επρόκειτο για ένα συγκρότημα κτηρίων το οποίο ανήκε στον Περικλή Παπαδόπουλο, έναντι 3.450 δραχμών μηνιαίως. Σήμερα στον ίδιο περίπου χώρο βρίσκεται το παλιό κινηματοθέατρο «Ηλέκτρα».
Η κατάσταση άλλαξε άρδην το 1929· ένας εύπορος Καλαματιανός προσέγγισε τις Αρχές και εκδήλωσε την επιθυμία να κληροδοτήσει στο ίδρυμα ένα μεγάλο μέρος της ακίνητης περιουσίας του. Επρόκειτο για τον Κωνσταντίνο Αναγν.Παπαδέα, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στο παρελθόν στην Αμερική και είχε αποκτήσει μια σεβαστή περιουσία, την οποία εκμεταλλεύτηκε μόλις επέστρεψε στην Ελλάδα την περίοδο των Βαλκανικών πολέμων (1912-1913). Τότε αγόρασε μια μεγάλη έκταση στην περιοχή «Γουρνά» (ανατολική παραλιακή ζώνη) και έχτισε εκεί μία διώροφη κατοικία για να στεγάσει την οικογένειά του (τρία αγόρια και τρία κορίτσια). Ωστόσο οΠαπαδέας φαίνεται πως είχε πολλά παράπονααπό τη συμπεριφορά των παιδιών του προς τον ίδιο και τη σύζυγό του, κι έτσι αποφάσισε να αφήσει στο Ορφανοτροφείο Καλαμάτας ένα μεγάλο μέρος της περιουσίας του. Αρχικά επισκέφτηκε τον μητροπολίτη Χρυσόστομο Α’ (Δασκαλάκη) και στη συνέχεια τον Νομάρχη, οι οποίοι τον κατηύθυναν επίσης προς τη συγκεκριμένη δωρεά. Η πρότασή του ήταν να διαθέσει στο ίδρυματην οικία του και μαζί μ’ αυτήν,έκταση τεσσάρων στρεμμάτων.Οι προϋποθέσεις όμως που έθετε ο Παπαδέας για τη δωρεά, αποτέλεσαν τότε ανυπέρβλητο εμπόδιο, που ανάγκασε τη Διοικητική Επιτροπή να αρνηθεί την πρότασή του και να τη χαρακτηρίσει μάλιστα σε συνεδρίασή της (4/1/1930) «ασύμφορον».
Η άρνηση της Διοικητικής Επιτροπής να αποδεχθεί τη δωρεά του Κ.Α. Παπαδέα, έθεσε ακόμη επιτακτικότερο το ζήτημα της εγκατάστασης του ιδρύματος σε προσφορότερο οίκημα. Οι χώροι που προτάθηκαν (οικία Τ. Μαργαρίτη στην πλατεία Ταξιαρχών και ένα «γήπεδον τῆς Ἱερᾶς Μονῆς Δημιόβης») δεν φαίνεται να πληρούσαν τις προϋποθέσεις που είχαν τεθεί, κι έτσι ανανεώθηκε το συμβόλαιο με τον Παπαδόπουλο, αυτή τη φορά αντί 5.200 δραχμών με ορισμένες βελτιώσεις των χώρων (15 Ιουνίου 1931).
Δυο χρόνια αργότερα, στις 25 Μαΐου 1933,ο Παπαδέας, παρουσία συμβολαιογράφου,συνέταξε τη διαθήκη του. Ήταν τότε 74 ετών, και φοβόταν πως ο θάνατος ήταν γι’ αυτόν πολύ κοντά, όπως και έγινε (πέθανε έναν μήνα αργότερα). Όσον αφορά το τμήμα που αφορούσετο Ορφανοτροφείο Καλαμάτας, ο δωρεοδότηςσημείωνε πως κληροδοτούσε στο ίδρυμα επτά περίπου στρέμματα καθώς και το σπίτι του, υπό τον βασικό όρο της προστασίας της συζύγου του εφ’ όρου ζωής. Σε περίπτωση που το ίδρυμα έπαυε τη λειτουργία του, η διαθήκη προέβλεπε πως η περιουσία θα περιερχόταν στα Αλεξανδράκειακληροδοτήματα, δηλαδή στη Μητρόπολη Μεσσηνίας[3].
Παρότι τα νέα ήταν εξαιρετικά ευχάριστα για το ίδρυμα, χρειάστηκε πολύς καιρός για να μετεγκατασταθείσε αυτόν τον χώρο. Τα παιδιά του Παπαδέαπροσέβαλαν τη διαθήκη του πατέρα τους και διεκδίκησαν το σύνολο της περιουσίας του. Ο Διευθυντής του Ορφανοτροφείου, συνεπικουρούμενος από τη Διοικητική Επιτροπή, αποφάσισε το καλοκαίρι του 1934 να διεκδικήσει με πιο δυναμικό τρόπο τη δωρεά, κι έτσι μετέφερε τα παιδιά για παραθερισμό εκεί. Το γεγονός προκάλεσε τη μήνι των γιων του εκλιπόντος και ένας νέος γύρος αντιπαραθέσεων ξέσπασε πάνω στο ζήτημα που είχε προκύψει. Στην επίσκεψη των παιδιών στο κτήμα, η οικογένεια Παπαδέααντέδρασε δυναμικά, εμποδίζοντας την είσοδό τους. Η ώρα για την οριστική μεταφορά της έδρας του ιδρύματος εκεί, δεν είχε φτάσει ακόμα.
Στην πορεία, λίγο πριν την έκρηξη του πολέμου, οι αρμόδιοι θα γνωμοδοτήσουν περί της ακαταλληλότητας του χώρου για ένα τέτοιο ίδρυμα (κλιματικές συνθήκες, αμμώδες έδαφος κ.λπ.),αλλά όσες λύσεις προτάθηκαν ήταν ατελέσφορες.
Εν τέλει, στις 12 Φεβρουαρίου 1940, λίγους μήνες δηλαδή πριν τον ελληνοϊταλικό πόλεμο, οι δύο πλευρές ήρθαν σε συμβιβασμό·το ίδρυμα ανέλαβε την υποχρέωση να παραχωρήσει δύο στρέμματα επιπλέον στην οικογένεια Παπαδέα και ως αντάλλαγμα η οικογένεια παραιτήθηκε από τις διεκδικήσεις της. Ο πόλεμος όμως που ξέσπασε, ανέβαλε ξανά την οριστική λύση του προβλήματος.
Ακολούθησαν τα σκληρά χρόνια της Κατοχής και του εμφυλίου, όπου το Ορφανοτροφείο παρέμεινε όρθιο χάρη στις υπεράνθρωπες προσπάθειες του προσωπικού του.
Η δεκαετία του ’50 βρήκε το ίδρυμα σε ακμή· το 1953 μάλιστα, στο πλαίσιο της αποϊδρυματοποίησηςτων παιδιών που φοιτούσαν σε αυτό, εγκαινιάστηκε η πολιτική της φοίτησής τους σε σχολεία της πόλης κι όχι σε ξεχωριστό σχολείο εντός των πυλών του ιδρύματος. Παράλληλα, στις 2 Φεβρουαρίου του ίδιου έτους,πραγματοποιήθηκε η θεμελίωση του νέου κτηρίου στον χώρο που είχε δωρίσει ο Κ. Α.Παπαδέας. Στην αναμνηστική πλάκα που συνόδευσε την τελετή, μνημονεύονται τα ονόματα του βασιλιά Παύλου, του πρωθυπουργού Κ. Καραμανλή, καθώς και της υπουργού Κοινωνικής Προνοίας Λίνας Τσαλδάρη και του Μεσσήνιου πολιτικού Ιω. Ψαρρέα. Η επιλογή της ημερομηνίας ήταν σαφώς επιλεγμένη με τέτοιον τρόπο, ώστε να συμπέσει με την εορτή της πολιούχου της Καλαμάτας Υπαπαντής, με σκοπό να δοθεί μεγαλύτερη λαμπρότητα στην τελετή και να παραστούν περισσότεροι επίσημοι σ’ αυτήν (παρόντες στην τελετή ήταν η υπουργός Κοινωνικής Προνοίας Λίνα Τσαλδάρη, ο υφυπουργός του ίδιου υπουργείου Ιω. Ψαρρέας, ο οικείος μητροπολίτης Χρυσόστομος και ο δήμαρχος της πόλης Παν. Καίσαρης).
Τον Ιούλιο του 1957 ξεκίνησανοι εργασίες κατασκευής του κτηρίου και το 1960 ολοκληρώθηκε η κεντρική πτέρυγα. Έτσι το καλοκαίρι του ίδιου έτους πραγματοποιήθηκε η οριστική μετεγκατάσταση των τροφίμων του ιδρύματος. Πέρασαν άλλα τέσσερα χρόνια για την επίσημη παράδοση τωννέων κτηρίων· στις 20 Νοεμβρίου 1964 έγινε η τελετή παραλαβής-παράδοσηςκαι το 1968 παραδόθηκε η νέα πτέρυγα των υπνωτηρίων.
Το 1973 το ίδρυμα μετονομάστηκε σε Κέντρο Παιδικής Μέριμνας Καλαμών, συνεχίζοντας τη λειτουργία του κανονικά, παρότι οι τρόφιμοίτου μειώνονταν διαρκώς, με αποτέλεσμα το 1991 να κλείσει οριστικά.
Από τον Σεπτέμβριο του 1993 ένα τμήμα των εγκαταστάσεων αξιοποιήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας για τη λειτουργία του 10ου Δημοτικού Σχολείου Καλαμάτας και το υπόλοιπο τμήμα λειτούργησε ως Μουσικό Σχολείο μέχρι το 2013.
Συνολικά στο ίδρυμα φιλοξενήθηκαν 1.057 παιδιά.
Γ. Το μητρώο τροφίμων του ἘθνικοῦὈρφανοτροφείουἈρρένωνΚαλαμῶν (ΕΟΑΚ)
Το μητρώο τροφίμων του ιδρύματος μαζί με τα υπόλοιπα έγγραφα που αφορούν τη λειτουργία του, βρίσκεται κατατεθειμένο και φυλάσσεται στα ΓΑΚ Μεσσηνίας.
Από τα ορφανά παιδιά που φιλοξενήθηκαν στο Ορφανοτροφείο αυτό τα πρώτα χρόνια λειτουργίας του, τα 77 προέρχονταν από τη Μικρά Ασία και την ανατολική Θράκη.
Στα μητρώα περιλαμβάνονται τα βασικά στοιχεία του κάθε παιδιού· το ονοματεπώνυμό του, τα ονόματα του πατέρα και της μητέρας, το έτος γέννησης, η ιδιότητά του, ο τόπος καταγωγής, ο τόπος προέλευσης, η διεύθυνση και το επάγγελμα του γονιού ή του κηδεμόνα, η χρονολογία εισόδου και εξόδου από το ίδρυμα, τα περιουσιακά στοιχεία (στο πλαίσιο της αποκατάστασης των προσφύγων μετά την έλευσή τους στην Ελλάδα), ιατρική γνωμάτευση και διαγωγή που επέδειξε κατά τη διάρκεια της παραμονής του και τέλος οι παρατηρήσεις που αφορούν συνήθως τον τρόπο με τον οποίο εξήλθεαπό τοίδρυμα (κατόπιν αιτήσεως του γονέα ή του κηδεμόνα ή ύστερα από τη συμπλήρωση του 16ου έτους της ηλικίας του).
Στη συντριπτική τους πλειοψηφία τα αγόρια που φιλοξενήθηκαν στο ίδρυμα είχαν χάσει τον πατέρα τους σεποσοστό 70% περίπου(55 περιπτώσεις), ενώ μόνο ένα ήταν «ορφανόν μητρός». Και τους δύο γονείς τους είχαν χάσει τα 21 από αυτά (ποσοστό 30% περίπου). Το γεγονός εκτός από φυσικό (ηλικιακή απόσταση ανδρών-γυναικών σε έναν γάμο), ήταν και αποτέλεσμα της εξόντωσης του ανδρικού κατά κύριο λόγο πληθυσμού στη Μ. Ασία ή της υποχρεωτικής παραμονής τους στα περιβόητατάγματα εργασίας (τουρκ. ameletaburlari) υπό φρικτές συνθήκες διαβίωσης (βλ. πίν. 1).
ΠΙΝΑΚΑΣ 1
Οικογενειακή κατάσταση τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Ορφανοί πατρός | 55 | 71,4 % |
| Ορφανοί μητρός | 1 | 1,3 % |
| Ορφανοί γονέων | 21 | 27,3 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Όσον αφορά τον τόπο καταγωγής, μπορεί κανείς εύκολα να διαπιστώσει πως δεν είχε ληφθεί ιδιαίτερη μέριμνα ώστε να υπάρξει κάποια, έστω στοιχειώδης, συνάφεια μεταξύ των φιλοξενούμενων. Η πλειοψηφία των παιδιών προερχόταν από τη Σμύρνη και την περιφέρειά της (18, δηλαδή περίπου το 1/4 του συνολικού αριθμού). Ακολουθούσε η περιοχή των Κυδωνιών (Αϊβαλί), με δέκαπαιδιά (ποσοστό περίπου 13%) και η Κωνσταντινούπολη με οκτώ παιδιά και ποσοστόπερίπου 10%. Από το Αϊδίνιο κατάγονταν άλλα επτά (ποσοστό 9%), όπως και από την ανατολική Θράκη. Πόντιοι ήταν μόλις τέσσερις (ποσοστό 5%), από τη Νικομήδεια, την Αττάλειακαι το Ικόνιο από τρεις (ποσοστό 4% αντίστοιχα) καιαπό δύο παιδιά από τη Φιλαδέλφεια και το μακρινό ΝτιγιάρΜπακίρ.Υπήρχαν και πολλές περιοχές από τις οποίες καταγόταν μόλις ένα αγόρι (Κύζικος, Σώμα Μαγνησίας, Καισάρεια, Νίκαια, Προύσα, Έφεσος, Φώκαια, Αλάτιστα, Σώκια, Χαλκηδόνα και Ουσάκ) (βλ. πίν. 2).
ΠΙΝΑΚΑΣ 2
Τόπος καταγωγής τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΤΟΠΟΣ ΚΑΤΑΓΩΓΗΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Επαρχία Σμύρνης | 18 | 23 % |
| Κυδωνίες (Αϊβαλί) | 10 | 13 % |
| Κωνσταντινούπολη | 8 | 10 % |
| Ανατολική Θράκη | 7 | 9 % |
| Αϊδίνιο | 7 | 9 % |
| Πόντος | 4 | 5 % |
| Νικομήδεια | 3 | 4 % |
| Ικόνιο | 3 | 4 % |
| Αττάλεια | 3 | 4 % |
| Φιλαδέλφεια | 2 | 2,5 % |
| Ντιγιάρ-Μπακίρ | 2 | 2,5 % |
| Κύζικος | 1 | 1,3 % |
| Σώμα Μαγνησίας | 1 | 1,3 % |
| Καισάρεια | 1 | 1,3 % |
| Νίκαια | 1 | 1,3 % |
| Προύσα | 1 | 1,3 % |
| Έφεσος | 1 | 1,3 % |
| Φώκαια | 1 | 1,3 % |
| Αλάτιστα | 1 | 1,3 % |
| Σώκια | 1 | 1,3 % |
| Χαλκηδόνα | 1 | 1,3 % |
| Ουσάκ | 1 | 1,3 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Όσον αφορά το έτος γέννησης (στο μητρώο, παρότι υπάρχει η ένδειξη «Ηλικία», σημειώνεται μόνο το έτος γέννησης), παρατηρούμε έναν πληθωρισμό κυρίως κατά τα έτη 1913, 1914, 1915, 1916 και 1922 και μικρότερο αριθμό στα υπόλοιπα χρόνια. Συγκεκριμένα, το 1910 γεννήθηκε μόλις ένα αγόρι, το 1911 κανένα, το 1912 τέσσερα, το 1913 επτά, το 1914 οκτώ, το 1915 δεκατέσσερα, το 1916 δεκαέξι, το 1917 τέσσερα, το 1918 πέντε, το 1919 δύο, το 1920 τέσσερα, το 1921 τρία, το 1922 οκτώ και το 1926, ένα (βλ. πίνακα 3).
ΠΙΝΑΚΑΣ 3
Έτος γέννησης τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΕΤΟΣ ΓΕΝΝΗΣΗΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| 1910 | 1 | 1,3 % |
| 1911 | – | – |
| 1912 | 4 | 5,5 % |
| 1913 | 7 | 9 % |
| 1914 | 8 | 10,5 % |
| 1915 | 14 | 18,5 % |
| 1916 | 16 | 20,7 % |
| 1917 | 4 | 5,5 % |
| 1918 | 5 | 5,5 % |
| 1919 | 2 | 2,5 % |
| 1920 | 4 | 5,5 % |
| 1921 | 3 | 4 % |
| 1922 | 8 | 10,5 % |
| 1926 | 1 | 1,3 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Ενδιαφέρον έχει και ο τόπος προέλευσης· όταν αναφερόμαστε σ’ αυτόν, δεν εννοούμε προφανώς τον τόπο καταγωγής (αυτός αναγράφεται σε προηγούμενη στήλη του μητρώου), αλλά τον τόπο στον οποίο τα παιδιά ζούσαν πριν εισαχθούν στο Ορφανοτροφείο Καλαμών. Τα μισά περίπου από τα παιδιά που φιλοξενήθηκαν στο ΕΟΑΚ προέρχονταν από την Καλαμάτα (31), ενώ μεγάλος αριθμός είχε την αφετηρία του είτε από το ὈρφανοτροφεῖονἈσθενῶνΠαίδωνἈθηνῶν (15) είτε από το αντίστοιχο ίδρυμα της Ζαχάρως (ὈρφανοτροφεῖονὈλυμπίας)με τον ίδιο αριθμό. Επίσης επτά παιδιά προέρχονταν από την Αθήνα, τρία από τον Πειραιά και ένα από αρκετές περιοχές της Ελλάδας (Θήβα, Αγρίνιο, Πάτρα, Τρίπολη, Ηράκλειο). Σε ένα ακόμη δεν αναγραφόταν στον τόπο προέλευσης καμία πόλη.Αναλύοντας τα δεδομένα, μπορούμε να διαπιστώσουμε πως το ΕΟΑΚ αρχικά λειτούργησε σχεδόν αποκλειστικά με παιδιά που προήλθαν από το ὈρφανοτροφεῖονἈσθενῶνΠαίδωνἈθηνῶν. Από το ίδρυμα της Ζαχάρως (ὈρφανοτροφεῖονὈλυμπίας) έφτασαν και τα δεκαπέντε παιδιά την ίδια ημέρα (16 Μαρτίου 1928). Η έλευση τόσο μεγάλου αριθμού αγοριών από ένα άλλο ίδρυμα, ενδεχομένως να σήμαινε τον εξορθολογισμότης λειτουργίας τους μέσω της παύσης λειτουργίας ή της αλλαγής των προδιαγραφών τους. Όσον αφορά τα προερχόμενα από την Καλαμάτα παιδιά, το πρώτο απ’ αυτά εισήλθε στο ίδρυμα λίγες ημέρες μετά τη μαζική πρώτη είσοδο (20 Νοεμβρίου 1924) και εγκαινιάζει μια περίοδο όπου μητέρες που είχαν έρθει στην Ελλάδα μετά τη μικρασιατική καταστροφή και εγκατασταθεί μόνιμα στην Καλαμάτα, προσπαθούσαν να τοποθετήσουν προσωρινά στο ορφανοτροφείο της πόλης τα παιδιά τους, με σκοπό την εύρεση εργασίας για τις ίδιες και την εξασφάλιση ενός στοιχειώδους βιοτικού επιπέδου γι’ αυτά(βλ. πίνακα 4).
ΠΙΝΑΚΑΣ 4
Τόπος προέλευσης τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΤΟΠΟΣ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Καλαμάτα | 31 | 40 % |
| ὈρφανοτροφεῖονἈσθενῶνΠαίδωνἈθηνῶν | 15 | 19,6 % |
| ὈρφανοτροφεῖονὈλυμπίας (Ζαχάρω) | 15 | 19,6 % |
| Αθήνα | 7 | 9,1 % |
| Πειραιάς | 3 | 4 % |
| Θήβα | 1 | 1,3 % |
| Αγρίνιο | 1 | 1,3 % |
| Πάτρα | 1 | 1,3 % |
| Τρίπολη | 1 | 1,3 % |
| Ηράκλειο | 1 | 1,3 % |
| Δεν αναφέρεται | 1 | 1,3 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Από τους γονείς ή κηδεμόνες που αναφέρονται, οι μητέρες αποτελούν τη συντριπτική πλειοψηφία (54), ενώ ακολουθούν με μεγάλη διαφορά οι αδελφές (2), οι θείοι (1) και οι θείες (3), οι γιαγιάδες (2) και οι ανάδοχοι (1). Υπάρχουν επίσης και εννέα πρόσωπα που είτε είναι συγγενείς (έχουν το ίδιο επώνυμο) είτε κάτι άλλο που δεν αναφέρεται όμως και σε πέντε περιπτώσεις υπάρχει κενό, το οποίο προφανώς σημαίνει πως δεν έχουν κανέναν άνθρωπο στη ζωή (βλ. πίνακα 5).
ΠΙΝΑΚΑΣ 5
Γονείς/κηδεμόνες τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΓΟΝΕΙΣ/ΚΗΔΕΜΟΝΕΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Μητέρα | 54 | 70 % |
| Αδελφή | 2 | 2,6 % |
| Θείος | 1 | 1,3 % |
| Θεία | 3 | 3,9 % |
| Γιαγιά | 2 | 2,6 % |
| Ανάδοχος | 1 | 1,3 % |
| Άγνωστο πρόσωπο | 9 | 11,7 % |
| Χωρίς γονέα/κηδεμόνα | 5 | 6,5 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Ο τόπος κατοικίας των προσώπων που είτε ήταν γονείς είτε κηδεμόνες των παιδιών, ποίκιλε, ανάλογα με την περίπτωση· η πλειοψηφία τους διέμενε στην Καλαμάτα (31), την Αθήνα (20) και τον Πειραιά (8). Οι υπόλοιποι κατοικούσαν σε διάφορα άλλα μέρη· στην Ξάνθη (1), τη Θήβα (2), την Πάτρα (2), την Κωνσταντινούπολη (1), το Αγρίνιο (1), την Τρίπολη (1), την Έδεσσα (1) και το Ηράκλειο (1), ενώ σε επτά περιπτώσεις δεν αναφέρεται τόπος διαμονής (βλ. πίνακα 6).
ΠΙΝΑΚΑΣ 6
Τόπος διαμονής γονέων/κηδεμόνων τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΤΟΠΟΣ ΔΙΑΜΟΝΗΣ ΓΟΝΕΩΝ/ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Καλαμάτα | 31 | 40,2 % |
| Αθήνα | 20 | 26 % |
| Πειραιάς | 9 | 11,7 % |
| Θήβα | 2 | 2,6 % |
| Πάτρα | 2 | 2,6 % |
| Κωνσταντινούπολη | 1 | 1,3 % |
| Αγρίνιο | 1 | 1,3 % |
| Τρίπολη | 1 | 1,3 % |
| Έδεσσα | 1 | 1,3 % |
| Ηράκλειο | 1 | 1,3 % |
| Ξάνθη | 1 | 1,3 % |
| Χωρίς αναφορά | 7 | 9 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Στο μητρώο αναγράφονται και τα επαγγέλματα των γονέων/κηδεμόνων των παιδιών. Οι μητέρες των περισσότερων απ’ αυτά ασχολούνταν με τις εργασίες του σπιτιού (οικιακά, 16). Υπήρχαν επίσης μητέρες πέντε παιδιών που εργάζονταν ως υπηρέτριες, δύο παιδιών ως νοσοκόμες, τριών παιδιών ως πλύντριες, ενός ως ράπτρια, ενώ υπάρχουν πολλές εκδοχές στο επάγγελμα των εργατριών (έξι εργάτριες, μία εργάτρια καπνού, μία εργάτρια ταπήτων). Οι άνδρες κηδεμόνες εργάζονταν ως κουρείς (1) και ως υπάλληλοι της Νομαρχίας (ένας κηδεμόνας δύο αγοριών). Ωστόσο το δείγμα δεν είναι χαρακτηριστικό, καθώς σε 39 περιπτώσεις δεν σημειώνεται το επάγγελμα του γονέα/κηδεμόνα (βλ. πίνακα 7).
Επαγγέλματα γονέων/κηδεμόνων τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ ΓΟΝΕΩΝ/ΚΗΔΕΜΟΝΩΝ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Οικιακά | 16 | 20,7 % |
| Υπηρέτρια | 5 | 6,5 % |
| Πλύντρια | 3 | 4 % |
| Νοσοκόμος | 2 | 2,6 % |
| Εργάτρια | 6 | 8 % |
| Εργάτρια ταπήτων | 1 | 1,3 % |
| Εργάτρια καπνού | 1 | 1,3 % |
| Ράπτρια | 1 | 1,3 % |
| Υπάλληλος | 2 | 2,6 % |
| Κουρεύς | 1 | 1.3 % |
| Χωρίς αναφορά | 39 | 50,4 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ημερομηνία εισόδου των παιδιών στο Ορφανοτροφείο. Συγκεκριμένα, από τις 25 Νοεμβρίου του 1924 όπου έχουμε την πρώτη μαζική εγγραφή προσφυγόπουλων (19), μέχρι το τέλος του ίδιου έτους, εισάγονται συνολικά 26 παιδιά. Το 1925 εισήχθησαν 19 παιδιά (με μαζική εγγραφή στις 5 Απριλίου όπου διαπιστώνουμε οκτώ εισαγωγές), ενώ το1926 και το 1927 οι εισαγωγές είναι ιδιαίτερα περιορισμένες (μόλις δύο το 1926 και μόλις τρεις το 1927). Το 1928 διαπιστώνουμε μια έκρηξη εισαγωγών (20) η οποία όπως αναφέραμε σε προηγούμενη ανάλυσή μας είναι δικαιολογημένη, καθώς προέρχεται από εισαγωγές παιδιών από το Ορφανοτροφείο Ολυμπίας που μάλλον έπαψε να λειτουργεί. Το 1929 επιστρέφουμε σε χαμηλούς αριθμούς (τρεις), με επόμενο έτος εισαγωγής να είναι το 1932 (μόλις δύο). Σε δύο περιπτώσεις δεν αναγράφεται έτος εισαγωγής (βλ. πίνακα 8).
Έτος εισαγωγής τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΕΤΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| 1924 | 26 | 33,6 % |
| 1925 | 19 | 24,6 % |
| 1926 | 2 | 2,6 % |
| 1927 | 3 | 4 % |
| 1928 | 20 | 26 % |
| 1929 | 3 | 4 % |
| 1930 | – | – |
| 1931 | – | – |
| 1932 | 2 | 2,6 % |
| Χωρίς αναφορά | 2 | 2,6 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Όσον αφορά τα έτη εξόδου από το ίδρυμα, είναι σε γενικές γραμμές μοιρασμένα· οι έξοδοι των τροφίμων ξεκινούν από το 1925 (3), αυξάνονται στη συνέχεια σε 9 το 1926, περιορίζονται σε 2 το 1927, αυξάνονται κάθετα τα αμέσως επόμενα δύο χρόνια (1928 και 1929) σε 14, για να ακολουθήσουν πτωτική πορεία στη συνέχεια (3 παιδιά το 1930, 6 το 1931, 3 το 1932, 2 το 1933, από ένα τα έτη 1934 και 1935, 2 το 1936 και 1 το 1937). Βέβαια υπάρχουν και 16 περιπτώσεις στις οποίες δεν αναγράφεται κανένα στοιχείο (βλ. πίνακα 9).
ΠΙΝΑΚΑΣ 9
Έτος εξόδου τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΕΤΟΣ ΕΞΟΔΟΥ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| 1925 | 3 | 4 % |
| 1926 | 9 | 11,8% |
| 1927 | 2 | 2,6 % |
| 1928 | 14 | 18,4% |
| 1929 | 14 | 18,4% |
| 1930 | 3 | 4 % |
| 1931 | 6 | 6,7 % |
| 1932 | 3 | 4 % |
| 1933 | 2 | 2,6 % |
| 1934 | 1 | 1,3 % |
| 1935 | 1 | 1,3 % |
| 1936 | 2 | 2,6 % |
| 1937 | 1 | 1,3 % |
| Χωρίς αναφορά | 16 | 21% |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Πρόβλημα υπάρχει με τη διαγωγή των παιδιών, καθώς για τη μεγάλη πλειοψηφία τους (41) δεν υπάρχει καμία αναφορά. Οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους έχουν διαγωγή κοσμία (19), ενώ άλλοι εννέα έχουν διαγωγή κοσμιωτάτη. Τριών ακόμη η διαγωγή χαρακτηρίζεται ως κακή και πέντε καλή (βλ. πίνακα 10).
ΠΙΝΑΚΑΣ 10
Διαγωγή τροφίμων ΕΟΑΚ
| ΔΙΑΓΩΓΗ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Κοσμία | 19 | 24,7 % |
| Κοσμιωτάτη | 9 | 11,6 % |
| Κακή | 3 | 4 % |
| Καλή | 5 | 6,5 % |
| Χωρίς αναφορά | 41 | 53,2 % |
| ΣΥΝΟΛΟ | 77 | 100% |
Τα επόμενα χρόνια έχουμε και πάλι εισαγωγές παιδιών προσφύγων, τα οποία όμως δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε ως τέτοια με βεβαιότητα. Στα μητρώα του ιδρύματος δεν αναγράφονται οι τόποι καταγωγής των ίδιων ή των γονέων τους, αλλά ο τόπος γέννησής τους που είναι κάποιο μέρος της Ελλάδας. Έτσι ο μόνος τρόπος για να υποθέσει κανείς πως πρόκειται για τέκνα προσφύγων, είναι το επώνυμό τους, χωρίς κι αυτό να αποτελεί σαφή ένδειξη για κάτι τέτοιο ή ο τόπος προέλευσης (π.χ. οι προσφυγικές συνοικίες του Βύρωνα ή της Καισαριανής).
Όπως και να ‘χει όμως, η συμβολή του Εθνικού Ορφανοτροφείου Καλαμών στην επιβίωση (αρχικά) και στην επαγγελματική τακτοποίηση (στη συνέχεια) δεκάδων προσφυγόπουλων από τη Μικρά Ασία και την ανατολική Θράκη, υπήρξε σημαντικότατη και αξιολογότατη.
[1]Οι περισσότερες πληροφορίες για την ιστορία του Εθνικού Ορφανοτροφείου Αρρένων Καλαμών προέρχονται από το βιβλίο τηςΕύηςΝτινοπούλου (επιμ.), Το κλουβί και η φωλιά, το Εθνικό Ορφανοτροφείο Αρρένων Καλαμάτας (ΕΟΑΚ), εκδ. Μουσικού Σχολείου Καλαμάτας, Καλαμάτα 2012.
[2]Στο βιβλίο της Εύης Ντινοπούλου (επιμ.) με τίτλο: «Το κλουβί και η φωλιά, το Εθνικό Ορφανοτροφείο Αρρένων Καλαμάτας (ΕΟΑΚ)» (έκδ. Μουσικού Σχολείου Καλαμάτας, Καλαμάτα 2012, σ. 20), σημειώνονται τα εξής για το θέμα από τα πρακτικά της Διοικητικής Επιτροπής του ιδρύματος: «δια την εξεύρεσινκαταλλήλου οικήματος χρησιμοποιηθησομένου δι’ Ορφανοτροφείον, η Επιτροπή εγκρίνει τα πρακτικά δημοπρασίας επ’ ονόματι του Παναγιώτη Μαγκουρίλου μη υποβάλλοντος ετέρου αίτησιν περί χορηγήσεως οικήματος δια την προσφερθείσαν παρ’ αυτού διά τον ως άνω σκοπόνοικίανκειμένην εις το τέρμα της Δυτικής πλευράς της πόλεως των Καλαμών αντί μηνιαίου μισθώματος δραχμών δύο χιλιάδων οκτακοσίων θεωρεί ταύτην κατάλληλονδι’ Ορφανοτροφείον Καλαμών ως τελείως ανταποκρινομένηνεις τους σχετικούς όρους της διακηρύξεως, κρίνει συμφέρουσαν ταύτην και αναθέτει εις τον πρόεδρον αυτής την περαιτέρω ενέργειανκαι μετά του ιδιοκτήτου σύναψιν του μισθωτηρίου συμβολαίου».
[3] Βλ. Εύη Ντινοπούλου (επιμ.), Το κλουβί και η φωλιά, το Εθνικό Ορφανοτροφείο Αρρένων Καλαμάτας (ΕΟΑΚ), έκδ. Μουσικού Σχολείου Καλαμάτας, Καλαμάτα 2012, σ. 28-29:«κληροδοτώ εις το ενταύθα Ορφανοτροφείον την υπόλοιπονπεριουσίαν, ην όμως δεν θα δικαιούται να την πωλήση αλλά θα την καρπούται, άμα δε παύση τυχόν υφιστάμενον, θα περιέρχεται εις το ΑλεξανδράκειονΝοσοκομείον, εάν όμως πάλιν ανασυσταθή το Ορφανοτροφείον θα επανέρχεται η περιουσία μου εις αυτό το Ορφανοτροφείον. Εν τω κτήματί μου δέον να αναγείρη κτήριον και χρησιμοποιεί τούτο διαρκώς προς στέγασιν των ορφανών και να αναγράφη εις τι μέρος και το όνομα του δωρητού. Επιθυμώ το Ορφανοτροφείον να κατασκευάση εν τω κτήματι ο θα περιέλθη αυτώ κατά τα ανωτέρω, ναΐδριον επ’ ονόματι των Αγίων Πάντων και να μεταφερθώσι εν αυτώ τα οστά μου. Εάν ο ανωτέρω εγγονός μου (Κωνσταντίνος Ηλία Παπαδέας) ή οι ειδικοί και καθολικοί αυτού διάδοχοι θελήσουν να οικοδομήσουν το οικόπεδον ο αφήνω εις αυτόν δεν θα δικαιούνται να το υψώσουν πέραν των τεσσάρων μέτρων. Εις εν δωμάτιον εκ της οικίας μου ήτις θα περιέλθη εις το Ορφανοτροφείον η σύζυγός μου Βασιλική θα έχη δικαίωμα να κατοική εν αυτώ και εάν η οικία μου γίνη Ορφανοτροφείον, το Ορφανοτροφείον να την τροφοδοτεί και να την εξυπηρετεί δια της υπηρεσίας του».