«Μικρασιατικός Πολιτισμός: Κληρονομικό δικαίωμα ή τρόπος ζωής;»
Ο Σύλλογος Μικρασιατών Καλαμάτας ανέλαβε την υλοποίηση του προγράμματος με τον παραπάνω τίτλο, ανταποκρινόμενος στην πρόσκληση του Υπουργείου Πολιτισμού, με αποκλειστικό σκοπό την ανάδειξη του μικρασιατικού στοιχείου στην Καλαμάτα και τη Μεσσηνία ευρύτερα και τη διάχυση των αποτελεσμάτων αυτής της ανάδειξης. Μέσω στοχευμένων δράσεων, μελέτησε περαιτέρω και ανέδειξε όχι μόνο τον ιδιαίτερο τρόπο ζωής των Μικρασιατών προσφύγων της Μεσσηνίας, αλλά και τη γόνιμη πολιτισμική συνδιαλλαγή με τους γηγενείς Μεσσηνίους και τους Αρμένιους πρόσφυγες. Οι δράσεις αυτές, πέντε (5) τον αριθμό, ανέδειξαν με τον καλύτερο τρόπο αυτή τη γόνιμη αλληλεπίδραση μεταξύ του προσφυγικού Μικρασιατικού στοιχείου και των εντοπίων και την κοινή ζωή που ακολούθησε.
Συγκεκριμένα, η πρώτη δράση περιελάμβανε τη μελέτη της πολιτιστικής αλληλεπίδρασης Μικρασιατών και γηγενών Μεσσηνίων στον χώρο της μουσικής. Η δράση αυτή υλοποιήθηκε μέσα από τη μελέτη αρχείων των μουσικών συλλόγων της περιοχής και διερεύνησε την παρουσία των Μικρασιατών προσφύγων στα μουσικά δρώμενα της πόλης της Καλαμάτας. Την επιστημονική ευθύνη υλοποίησης της δράσης αυτής ανέλαβε ο δρ. Ιωάννης Πλεμμένος, Εθνομουσικολόγος, Ερευνητής του Κέντρου Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών. Ο κ. Πλεμμένος αξιοποίησε την ανεξάντλητη συλλογή του Λαογραφικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών, παρουσιάζοντας ανέκδοτα μεσσηνιακά δημοτικά τραγούδια για τη Μικρά Ασία. Τα τραγούδια αυτά (ακριτικά και παραλογές, θρήνοι για την άλωση της Πόλης και την καταστροφή της Σμύρνης κ.ά.), καταγράφηκαν το 1964 στην επαρχία Πυλίας από τον Σταύρο Καρακάση, βοηθό και συνεργάτη του σπουδαίου ερευνητή Σπυρίδωνα Περιστέρη και αφορούν 386 ηχογραφήσεις φωνητικής και οργανικής μουσικής.
Η δεύτερη δράση αφορούσε τη μελέτη της αλλαγής των διατροφικών συνηθειών της τοπικής κοινωνίας (νέες συνταγές, προσθήκη γλυκισμάτων άγνωστων ως τότε κ.ο.κ.) και της γόνιμης αλληλεπίδρασης στον τομέα της γευσιγνωσίας. Η δράση αυτή υλοποιήθηκε μέσα από προφορικές συνεντεύξεις απογόνων των μικρασιατών προσφύγων, οι οποίες επικεντρώθηκαν όχι μόνο στη συλλογή συνταγών, αλλά στον τρόπο με τον οποίο επέδρασε η μικρασιατική κουζίνα στη μεσσηνιακή, μέσα από τη διαχρονία της. Την επιστημονική ευθύνη υλοποίησης αυτής της δράσης ανέλαβε ο δρ. Μάριος Αθανασόπουλος, Ιστορικός, Μέλος ΕΔΙΠ Τμήματος Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, με εθελοντές του Συλλόγου Μικρασιατών Καλαμάτας.
Η τρίτη δράση αφορούσε τη μελέτη των προσωπικοτήτων μικρασιατικής καταγωγής που σφράγισαν κάθε πτυχή του βίου των ανθρώπων στη Μεσσηνία (συγγραφείς, ποιητές, ζωγράφοι, κληρικοί, οικονομικοί παράγοντες, πολιτικοί κ.ά.). Την επιστημονική ευθύνη υλοποίησης αυτής της δράσης είχαν αναλάβει οι: δρ. Μάριος Αθανασόπουλος, Ιστορικός, Μέλος ΕΔΙΠ Τμήματος Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και δρ. Ιωάννης Σόλαρης, συγγραφέας, Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Μεσσηνίας. Η δράση αυτή ήταν προγραμματισμένη να υλοποιηθεί μέσα από τη μελέτη του τοπικού τύπου και διαφόρων αρχείων, ωστόσο αντικειμενικοί λόγοι δεν επέτρεψαν την υλοποίησή της (τα αρχεία τοπικού τύπου δεν ήταν προσωρινά προσβάσιμα, εξαιτίας της επικείμενης ψηφιοποιήσεώς τους).
Την πραγματοποίηση της τέταρτης δράσης είχαν αναλάβει οι: δρ. Μάριος Αθανασόπουλος, Ιστορικός, Μέλος ΕΔΙΠ Τμήματος Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και δρ. Ιωάννης Σόλαρης, συγγραφέας, Σχολικός Σύμβουλος Φιλολόγων Μεσσηνίας και περιελάμβανε τη μελέτη της διακίνησης νέων ιδεών και απόψεων για την κοινωνία, το έθνος κ.ά., της κοινωνικής ζωής (κοινωνική εξαθλίωση, είσοδος στον εργασιακό χώρο γυναικών και μικρών παιδιών, «ελευθεριότητα» γυναικών σε σχέση με την αυστηρή τοπική κοινωνία, σεξουαλική εκμετάλλευση νεαρών μικρασιατισσών κ.ά.), καθώς και της οικονομικής ζωής (πτώση ημερομισθίων, οικονομική εξαθλίωση προσφύγων και εκμετάλλευση, δημιουργία ενός βιομηχανικού προλεταριάτου κ.λπ.) των Μικρασιατών προσφύγων μέσα από αρχεία εφημερίδων, βιομηχανικών μονάδων της εποχής, προφορικές μαρτυρίες (συνεντεύξεις απογόνων Μικρασιατών) και άλλες στοχευμένες δράσεις. Ο κ. Γιάννης Σόλαρης ασχολήθηκε στο κείμενό του με την υποδοχή των προσφυγικών πληθυσμών στην Καλαμάτα καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου και του 20ου αιώνα, μέχρι τη μικρασιατική καταστροφή. Από τους πληθυσμούς αυτούς, στους οποίους περιλαμβάνονται Έλληνες (Κρήτες) αλλά και ξένοι (δημοκρατικοί Ιταλοί), ο κυριότερος όγκος αφορά πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία (1912-1922), Έλληνες και Αρμενίους. Ο αριθμός τους, παρότι δεν υπήρξε πολύ μεγάλος σε σύγκριση με άλλα αστικά κέντρα της βόρειας Ελλάδας και ορισμένων νησιών του Αιγαίου, είχε ουσιαστική συμβολή στην κοινωνική ζωή της Καλαμάτας και οι κάτοικοι της πόλης τους υποδέχθηκαν με θερμό τρόπο. Το άρθρο εστιάζει το ενδιαφέρον του στον τρόπο με τον οποίο εκδηλώθηκε η αλληλεγγύη των γηγενών προς το προσφυγικό στοιχείο, στις περιοχές εγκατάστασής του, στις συνθήκες διαβίωσής τους, στην ίδρυση των πρώτων αμιγώς προσφυγικών συλλόγων και στην ευρύτερη συμβολή των προσφύγων στην τοπική κοινωνία. Η συμβολή του κ. Αθανασόπουλου περιλαμβάνει αρχικά ένα κείμενο για τη μακραίωνη ελληνική παρουσία στη Μικρά Ασία, η οποία αποτέλεσε για τον ελληνισμό έναν προνομιακό χώρο στον οποίο αναπτύχθηκαν και άνθισαν ο πολιτισμός, οι τέχνες και τα γράμματα, καθώς και το Μητρώο Αρρένων του Δήμου Καλαμάτας. Επιπλέον συνέγραψε δύο ακόμη κείμενα· το πρώτο αφορά τις φυλακές Πύλου και τους κρατουμένους εκεί, οι οποίοι είχαν σχέση με τον μικρασιατικό ελληνισμό (εκτός από τους μικρασιάτες πρόσφυγες, στους κρατουμένους περιλαμβάνονταν δύο ακόμη κατηγορίες· Έλληνες στρατιώτες από το μέτωπο της Μικράς Ασίας που είχαν καταδικαστεί για διάφορα αδικήματα και μουσουλμάνοι από τον ίδιο χώρο). Το δεύτερο κείμενο εστιάζεται στην τύχη των ορφανών προσφυγόπουλων (αγοριών) από τη Μικρά Ασία, τα οποία εγκαταστάθηκαν στο Εθνικό Ορφανοτροφείο Αρρένων Καλαμάτας. Μέσα από τη μελέτη του μητρώου των τροφίμων, γίνονται ενδιαφέρουσες συγκρίσεις και αναλύσεις για την παρουσία των προσφυγικών πληθυσμών στην Καλαμάτα και τη Μεσσηνία.
Η πέμπτη δράση αφορούσε την προβολή και διάχυση των εν λόγω δράσεων, μέσω των εξής τρόπων, οι οποίοι υλοποιήθηκαν στο σύνολό τους:
α) Το υλικό που παρήχθη, βρίσκεται αναρτημένο σε ιστοσελίδα του Συλλόγου που ιδρύθηκε γι’ αυτόν τον σκοπό και περιλαμβάνονται σε αυτήν ξεχωριστές ενότητες με κατατοπιστικά κείμενα, πλούσιο φωτογραφικό υλικό, αρχειακό υλικό, χειρόγραφα κ.ά.
β) Το κύριο ερευνητικό υλικό προβλήθηκε σε μία μεγάλη εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο αμφιθέατρο της Φιλαρμονικής Καλαμάτας με πλούσιο μουσικοχορευτικό πρόγραμμα στο δεύτερο μέρος.
και γ) το όλο υλικό που συγκεντρώθηκε, δημοσιεύτηκε σε ξεχωριστό τόμο που εκδόθηκε από τον Σύλλογο.
Την επιστημονική ευθύνη υλοποίησης του συνόλου αυτής της δράσης είχε αναλάβει ο δρ. Μάριος Αθανασόπουλος, Ιστορικός, Μέλος ΕΔΙΠ Τμήματος Φιλολογίας Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.