ΚΑΤΑΔΙΚΟΙ ΦΥΛΑΚΩΝ ΠΥΛΟΥ
Α. Το κάστρο της Πύλου, έδρα των ομώνυμων φυλακών
Οι Οθωμανοί Τούρκοι, θορυβημένοι από τη συντριπτική ήττα τους στη ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571), προσπάθησαν να οχυρώσουν τα δυτικά παράλια της επικράτειάς τους, φοβούμενοι πως οι ναυτικές επιδρομές των συνασπισμένων χριστιανών της Δύσης θα συνεχίζονταν και θα εντείνονταν. Στο πλαίσιο αυτών των ανησυχιών εντάσσεται το κτίσιμο του κάστρου που δεσπόζει της σημερινής Πύλου (ή Νιόκαστρο όπως αποκαλούνταν εκείνη την εποχή για να διακρίνεται από το Παλαιόκαστρο το οποίο ήταν κτισμένο στη βορεινή πλευρά του κόλπου της Πύλου από τους Φράγκους), που ξεκίνησε δυο χρόνια αργότερα (1573).
Εκατό περίπου χρόνια αργότερα, το 1668, ο Οθωμανός περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί (βλ. «Οδοιπορικό στην Ελλάδα 1668-1671», εκδ. Εκάτη, Αθήνα 2005), περνώντας από την περιοχή, περιγράφει ένα κάστρο σε πλήρη ακμή, με έντονη την παρουσία και του ελληνικού στοιχείου.
Κατά τη διάρκεια ενός από τους πολλούς βενετοτουρκικούς πολέμους (αυτόν του 1684-1699),ο Βενετός Φραγκίσκος Μοροζίνι κατέλαβε το Νιόκαστρο έπειτα από στενή πολιορκία (στις 6 Ιουνίου 1686), εγκαινιάζοντας μια σύντομη περίοδο κυριαρχίας των Βενετών στην Πελοπόννησο, η οποία διατηρήθηκε ως το 1715.
Το 1715 οι Οθωμανοί επανακατέλαβαν το Νιόκαστρο, το οποίοπαρέμεινε στην κατοχή τους (με ένα μικρό διάλειμμα κατά την περίοδο των Ορλωφικών το 1770) ως τον Αύγουστο του 1821. Τότε, οι Οθωμανοί που πολιορκούνταν από τους επαναστατημένους Έλληνες παραδόθηκαν, με αποτέλεσμα να υψωθεί και εκεί η σημαία του Αγώνα.
Στις 11 Μαΐου 1825 το Νιόκαστρο πέρασε στα χέρια του Ιμπραήμ, το οποίο κράτησε ως τον Οκτώβριο του 1828 που αποχώρησε από την Πελοπόννησο (βλ. ναυμαχία Ναυαρίνου, 8 Οκτωβρίου 1827).
Από τότε και ύστερα, το Νιόκαστρο έπαψε να αποτελεί τόπο κατοικίας, καθώς ο πληθυσμός μεταφέρθηκε στην καινούργια πόλη της Πύλου που κτίστηκε δίπλα από το κάστρο.
Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Όθωνα, ο χώρος του κάστρου (και κυρίως το εσωτερικό του) αξιοποιήθηκε ως φυλακήβαρυποινιτών, η οποία λειτούργησε (με μικρά διαλείμματα) μέχρι και τις αρχές του ’50. Σύμφωνα με τον Γιάννη Μπίρη («Κάστρα και οχυρά της Μεσσηνίας: Το Νιόκαστρο (γ’ μέρος)», εφημ. Ελευθερία, 29/9/2919),«Το Νιόκαστρο αντικατέστησε το Παλαμήδι. Ο περίβολός της χωρίστηκε με ψηλούς τοίχους, ακτινωτά γύρω από την κεντρική παλιά δεξαμενή, σε πέντε τομείς. Στους τέσσερις από αυτούς υπήρχαν τα άθλια κελιά των κρατουμένων. Ο πέμπτος περιέκλειε την ανηφορική λιθόστρωτη είσοδο στις επάλξεις, τα μαγειρεία και βέβαια την κεντρική είσοδο της ακρόπολης. Οι δύο σκάλες, που οδηγούν από τον περίβολο στις επάλξεις, είχαν σφραγιστεί. Η είσοδος των κρατουμένων στους τομείς γινόταν με κινητή σιδερένια σκάλα σαν να ήταν ο κάθε τομέας “λάκκος λεόντων”. Οι διακόσιοι και περισσότεροι βαρυποινίτες, μέσα σ’ αυτό το νεκροταφείο των ψυχών, απλά περίμεναν. Άλλος το χρόνο για την αποφυλάκιση κι άλλος το πρωινό της εκτέλεσης από κάποιο απόσπασμα χωροφυλάκων σ’ έναν από τους γύρω λόφους. Οι δεσμοφύλακες διέμεναν στο κτήριο των στρατώνων του Maison. Η απόγνωση, η θλίψη, η δυστυχία, ο τρόμος αλλά και η ανάγκη για τη διαιώνιση του ονόματος, είναι αποτυπωμένη και σήμερα πάνω στους πωρόλιθους, όπου “αυτόγραφα” αρχικά ή πλήρη ονόματα μαζί με ημερομηνίες θυμίζουν το πέρασμα κάποιου δυστυχισμένου κρατουμένου ή δεσμοφύλακα από εδώ, αλλά και τον ανθρώπινο πόνο που στοιβάχτηκε σ’ αυτήν την όμορφη ακρόπολη. Σήμερα ο περίβολος της παλιότερης φυλακής, αφού ενοποιήθηκε και πάλι μετά το γκρέμισμα των διαχωριστικών τοίχων, έγινε κέντρο πολιτιστικής ανάπτυξης. Τα κελιά της παλιάς φυλακής μετά από τις εργασίες αποκατάστασης του φρουρίου που ξεκίνησαν την άνοιξη του 1982 και τελείωσαν το 1987, έγιναν εργαστήρια του Κέντρου Υποβρυχίων Αρχαιολογικών Ερευνών, μετά από ενέργειες του τότε εφόρου Εναλίων Αρχαιοτήτων Γεωργίου Παπαθανασόπουλου».
Β. Αρχεία καταδίκων φυλακών Πύλουπου αφορούν τον μικρασιατικό ελληνισμό
Β1. Εισαγωγικά
Στα ΓΑΚ Μεσσηνίας φυλάσσονται τα αρχεία των φυλακών Πύλου. Πρόκειται για μια σειρά τόμωνοι οποίοι προέρχονται από τις φυλακές Τίρυνθας (προφανώς τα αρχεία των φυλακών Πύλου μεταφέρθηκαν μετά το ’50 εκεί και στη συνέχεια αποδόθηκαν δικαιωματικά στα ΓΑΚ Μεσσηνίας).
Οι τόμοι αυτοί βρίσκονται σε μέτρια κατάσταση συντήρησης, ενώ από αρκετούς από αυτούς ελλείπουν οι πρώτες σελίδες. Η γραφή είναι σχετικά ευανάγνωστη, και, απ’ ό,τι φαίνεται, οι γραφείς αρκετά ορθογραφημένοι. Ιδιαίτερο πρόβλημα εμφανίζουν τα ονόματα των μουσουλμάνων κρατουμένων(εκείνη την περίοδο δεν είχε καθιερωθεί η χρήση επωνύμων σ’ αυτούς, με αποτέλεσμα να σημειώνονται διάφορα ονόματα, στα οποία προστίθεντο το όνομα του πατέρα και της μητέρας για να μπορούν να ξεχωρίζουν μεταξύ τους), καθώς και οι τόποι καταγωγής των κρατουμένων σχεδόν στο σύνολό τους (οι περισσότερες περιοχές είναι γραμμένες εξ ακοής, με αποτέλεσμα να υπάρχουν σοβαρές αποκλίσεις από τις κανονικές ονομασίες, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις οι ίδιες περιοχές αναφέρονται με διαφορετική γραφή).
Έπειτα από αρκετή σκέψη, επιλέχθηκε η λύση της κατά γράμμα αντιγραφής των αρχείων, διατηρώντας ακόμη και τυχόν ανορθογραφίες ή ασυνταξίες που παρατηρούνται.
Για πρακτικούς λόγους οι κρατούμενοι που σχετίζονται με τη μικρασιατική εκστρατεία και καταστροφή στις φυλακές Πύλου, διαχωρίστηκαν σε τρεις διακριτές κατηγορίες· η πρώτη αφορά τους καταγόμενους από τη Μ. Ασία και την ανατολική Θράκη, η δεύτερη τους μουσουλμάνους που προέρχονται κατά κύριο λόγο από τη Μ. Ασία και η τρίτη τους στρατιώτες που καταδικάστηκαν για αδικήματα που τελέστηκαν στη μικρασιατική γη.
Στο σύνολό τους οι κρατούμενοι είναι 279, με τους Μικρασιάτες να αποτελούν τη μικρότερη αριθμητικά ομάδα (66) από τις τρεις (οι κατάδικοι στρατιωτικοί είναι 101 και οι μουσουλμάνοι 112).
Στα αρχεία σημειώνονται εκτός από το ονοματεπώνυμο του κρατουμένου, η ηλικία, τα εξωτερικά χαρακτηριστικά(ανάστημα, οφθαλμοί, μαλλιά, ιδιαίτερα σημεία), ο τόπος γέννησης και κατοικίας, το επάγγελμα, η θρησκεία, η οικογενειακή κατάσταση, η οικονομική κατάσταση, η καταδικαστική απόφαση, το δικαστήριο που τους καταδίκασε, η πράξη με την οποία βαρύνονταν, η ποινή που τους είχε επιβληθεί και το είδος της, η έναρξη και η λήξη της φυλάκισής τους, οι προηγηθείσες ποινές και διάφορες παρατηρήσεις (διαγωγή κ.ο.κ.). Από αυτές, ανενεργές ως επί το πλείστον ήταν οι στήλες που αφορούσαν τα εξωτερικά χαρακτηριστικά, την οικονομική κατάσταση και οι προηγηθείσες ποινές.
Β2. Ηλικία
Σύμφωνα με τον Πίνακα 1 που ακολουθεί, οι περισσότεροι από τους κρατουμένους στις φυλακές Πύλου ανήκανστην πλέον παραγωγική δεκαετία(20-30 ετών). Συγκεκριμένα, 44 Μικρασιάτες βρίσκονταν σε αυτή την ηλικιακή ομάδα (ποσοστό 66,6%),73 στρατιωτικοί (ποσοστό 72,2%) και 42 μουσουλμάνοι (ποσοστό 37,5%). Αν απ’ αυτούς αφαιρέσουμε ένα σημαντικό ποσοστό καταδίκων των οποίων δεν καταγράφεται η ηλικία (από τους Μικρασιάτες μόλις 6%, αλλά από τους στρατιωτικούς 21,7% και από τουςμουσουλμάνους 25%), αντιλαμβανόμαστε ότι το αντίστοιχο ποσοστό είναι πολύ μεγαλύτερο (71% των Μικρασιατών, 92,5% των στρατιωτικών, 51,2% των μουσουλμάνων).
Όσον αφορά τους στρατιωτικούς, το γεγονός δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει· η συγκεκριμένη ηλικία είναι η πλέον κατάλληλη για να λάβει μέρος σε μία μακροχρόνια και ιδιαίτερα επίπονη πολεμική εκστρατεία. Το ίδιο ισχύει και για τους Μικρασιάτες, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν φυλακιστεί για αδικήματα που αφορούσαν συμμετοχή στον πόλεμο που διεξήχθη στη γη τους από το 1919 ως το 1922. Σε αντίθεση με τις προηγούμενες κατηγορίες όπου υπερτερούν κατά πολύ οι άνδρες μεταξύ 20 και 30 ετών, οι μουσουλμάνοι είναι πιο μοιρασμένοι, καθώς δεν αναφερόμαστε σε στρατευμένους, αλλά σε απλούς πολίτες.
Ενδιαφέρον έχει η παρουσία ενός σεβαστού αριθμού ανήλικων μουσουλμάνων, κάτω από 20 ετών (12,5%),ενώ σοβαρή παρουσία έχει και η ηλικία των 31-40 ετών (21% Μικρασιάτες, 5% στρατιωτικοί και 16% μουσουλμάνοι).
Πίνακας 1
Ηλικιακές ομάδες κρατουμένων στις φυλακές Πύλου
| ΗΛΙΚΙΑ | ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ |
| 20- | 2(3%) | 1 (0,9%) | 14 (12,5%) |
| 20-30 | 44(67%) | 73(72,4%) | 42 (37,5%) |
| 31-40 | 14(21%) | 5(5%) | 18(16%) |
| 41-50 | 2(3%) | – | 6(5,4%) |
| 51+ | – | – | 4(3,6%) |
| ΚΕΝΟ | 4(6%) | 22(21,7%) | 28(25%) |
| ΣΥΝΟΛΟ | 66 | 101 | 112 |
Β3. Καταγωγή
Οι περισσότεροι από τους Μικρασιάτες κρατουμένους στις φυλακές Πύλου κατάγονταν από τη Σμύρνη και την ευρύτερη περιοχή της (24 κρατούμενοι, δηλαδή 36%), ενώ από την ανατολική Θράκη έχουμε 9 κρατουμένους (13,5%), από τους οποίους οι περισσότεροι ήταν Αδριανουπολίτες (4)και Κωνσταντινουπολίτες (3). Σημαντικός επίσης αριθμός (8) προερχόταν από την περιοχή της Προύσας (12%)και της Βιθυνίας (12%).Για πέντε ακόμη κρατουμένους σημειώνεται ως τόπος καταγωγής το Αϊδίνιο (7,5%), για τρεις ο Πόντος (4,5%). Οι υπόλοιποι δήλωσαν ότι κατάγονταν από το Τσανάκαλε (1), τις Κυδωνίες (1), τα Μοσχονήσια (1), το Καραβακάρ (1), το Μπουγιού Κεσέρ (1), το Μαναλού Κεσέρ (1), το Καραντάγ (1) και το Ουσμελεΐ (2).
Καταγωγή Μικρασιατών κρατουμένων
| ΠΕΡΙΟΧΗ | ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ |
| Αϊδίνιο | 5 |
| Αδριανούπολη | 4 |
| Αρτάκιοϊ [Ορτάκιοϊ Νικομηδείας] | 1 |
| Βρύουλα [Βουρλά] | 1 |
| Δαρδανέλια | 1 |
| Θράκη | 1 |
| Καραβακάρ | 1 |
| Καραντάγ | 1 |
| Κίος [περ. Βιθυνίας] | 1 |
| Κυδωνίες [Αϊβαλί] | 1 |
| Κωνσταντινούπολη | 3 |
| Μαινεμένη | 1 |
| Μαναλού Κεσέρ | 1 |
| Μοσχονήσια | 1 |
| Μουδανιά | 2 |
| Μπουγιού Κεσέρ | 1 |
| Νικομήδεια [περ. Βιθυνίας] | 3 |
| Ουσμελεΐ | 2 |
| Παλαδάριον [περ. Προύσας] | 1 |
| Πάνορμος | 1 |
| Πόντος | 3 |
| Προύσα | 7 |
| Σμύρνη | 20 |
| Τζιμόβασι [περ. Σμύρνης] | 1 |
| Τσανάκαλε | 1 |
| Χυλή [Χηλή Βιθυνίας] | 1 |
Παρόμοια διασπορά παρατηρούμε και όσον αφορά τους μουσουλμάνους κρατουμένους (βλ. πίν. 3). Συγκεκριμένα, οι πιο πολλοί κρατούμενοι (15, ποσοστό 13,5%) κατάγονταν από την ευρύτερη περιοχή της Σμύρνης (Σμύρνη, Πέργαμος, Μαγνησία, Σαλιαχλί, Βουτζάς, Κιρκαγάτς, Οδεμήσιο, Μπουρνόβας, Μαινεμένη, Βουρλά), τη Βιθυνία, και συγκεκριμένα το Βαλού Κεσέρ (12 κρατούμενοι, δηλαδή 11% περίπου), οκτώ από την περιοχή του Αϊδινίου (7%), πέντε από την ανατολική Θράκη (4,5%) και οι υπόλοιποιαπό διάφορες περιοχές της Μ. Ασίας, γειτονικών βαλκανικών κρατών και της Ελλάδας. Ενδιαφέρον μάλιστα παρουσιάζουν δύο περιπτώσεις από την Ελλάδα· στην πρώτη ο κρατούμενος ήταν προφανώς Τσάμης[1] και στη δεύτερη ο κατάδικος από το Ηράκλειο είχε ελληνικό επώνυμο (Στυλιανάκης), ανήκε δηλαδή στους λεγόμενους Τουρκοκρητικούς[2].
Πίνακας 3
Καταγωγή μουσουλμάνων κρατουμένων
| ΠΕΡΙΟΧΗ | ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ |
| Αγκνάρ | 1 |
| Άγκυρα | 2 |
| Αδραμύτιο | 4 |
| Αϊβαντζίκ Μασίζ | 1 |
| Αϊδίνιο | 1 |
| Αλάντζι | 1 |
| Αλβανία | 1 |
| Αφιόν Καραχισάρ | 2 |
| Βαλού Κεσέρ [περ. Βιθυνίας] | 12 |
| Βουτζάς [περ. Σμύρνης] | 1 |
| Βρύουλα | 1 |
| Γιάιλαϊ | 1 |
| Δεϊμερτζιλέρ | 2 |
| Δεκελί | 1 |
| Δερέκιοϊ [Αν. Θράκη] | 1 |
| Ερζικιάν Σώμα [Πόντος] | 1 |
| Ηράκλειο Κρήτης | 1 |
| Θεσσαλονίκη | 2 |
| Ιωάννινα | 1 |
| Καδήκιοϊ Καλλίπολης | 1 |
| Καλφάκη | 1 |
| Κετζούκ | 1 |
| Κιζιτζίκιοϊ | 2 |
| Κιρκαγάτς [περ. Μαγνησίας] | 1 |
| Κυρκατσλή | 1 |
| Κωνσταντινούπολη | 1 |
| Μαγνησία | 2 |
| Μαινεμένη | 1 |
| Μοναστήρι | 1 |
| Μπαλάκ | 1 |
| Μπιγιαντίτι | 1 |
| Μπιλαντίτσι | 1 |
| Μπουρνόβα | 1 |
| Μυτιλήνη | 1 |
| Ναράκιοϊ | 1 |
| Οδεμήσιον | 1 |
| Ουιμίν Φάλιας | 1 |
| Ούτς Μπουνάρ | 1 |
| Πάνορμος | 1 |
| Πέργαμος | 3 |
| Ραιδεστός Θράκη | 1 |
| Ράχοβο [Μακεδονία] | 1 |
| Σαργιλάρ | 3 |
| Σαλιαχλί [περ. Σμύρνης] | 1 |
| Σιντιργελί [περ. Μαρμαρά] | 1 |
| Σιξάριον | 1 |
| Σμύρνη | 3 |
| Σουσουρλού [περ. Προύσας] | 1 |
| Σώκια | 1 |
| Τεπέκιοϊ [Πόντος] | 1 |
| Τουρμπαλί [περ. Αϊδινίου] | 1 |
| Τουσάρ | 1 |
| Χαμαμλί | 1 |
| ΧΩΡΙΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ | 27 |
Όσον αφορά τους στρατιωτικούς, σύμφωνα με τα αρχεία των φυλακών Πύλου, οι πιο πολλοί (35, δηλαδή 34,5%) από τους καταδίκους είχαν γεννηθεί –όπως ήταν αναμενόμενο– στην Πελοπόννησο (δώδεκα στη Μεσσηνία, από επτά στην Αρκαδία και την Αχαΐα, πέντε στην Λακωνία, τρεις στην Ηλεία και ένας στο Άργος). Από τη Στερεά Ελλάδα προέρχονταν άλλοι 12, ποσοστό 12% περίπου (τρεις από τον Πειραιά, από δύο από την Αθήνα και τη Λαμία, από ένας από την Αιτωλοακαρνανία, το Μεσολόγγι, τη Λιβαδειά, την Αταλάντη και τον Προυσό). Οι Θεσσαλοί κρατούμενοι ήταν 7, ποσοστό 7% (πέντε από τον νομό Λαρίσης και ένας από τα Τρίκαλα), όπως και οι Μακεδόνες (τρεις από τη Θεσσαλονίκη, δύο από τη Φλώρινα, και από ένας από τις Σέρρες και τη Δράμα). Από τη νησιωτική Ελλάδα κατάγονταν 20, δηλαδή ποσοστό 20% (έξι από την Εύβοια, πέντε από τα Επτάνησα, τέσσερις από τις Κυκλάδες, δύο από την Κρήτη, και από ένας από τη Λέσβο, τη Σάμο και τη Λήμνο). Εκτός από τους εξ Ελλάδος στρατιώτες, στις φυλακές Πύλου κρατούνταν και έξι ακόμη εκτός συνόρων Έλληνες (δύο από το Αργυρόκαστρο της Βορείου Ηπείρου, δύο από τη Μαύρη Θάλασσα, ένας από τον Καύκασο κι άλλος ένας από την Αλεξάνδρεια). Για άλλους 15 κρατουμένους δεν γνωρίζουμε τον τόπο γέννησής τους, αφού δεν έχει καταχωρηθεί στα αρχεία (βλ. πίν. 4).
Πίνακας 4
Καταγωγή κρατουμένων στρατιωτικών
| ΠΕΡΙΟΧΗ | ΑΡΙΘΜΟΣ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ |
| Α. Πελοπόννησος | |
| Μεσσηνία | 12 |
| Αρκαδία | 7 |
| Αχαΐα | 7 |
| Λακωνία | 5 |
| Ηλεία | 3 |
| Αργολίδα | 1 |
| Β. Στερεά Ελλάδα | |
| Πειραιάς | 3 |
| Αθήνα | 2 |
| Λαμία | 2 |
| Αιτωλοακαρνανία | 1 |
| Αταλάντη | 1 |
| Λιβαδειά | 1 |
| Μεσολόγγι | 1 |
| Προυσσός | 1 |
| Γ. Θεσσαλία | |
| Λάρισα | 5 |
| Τρίκαλα | 1 |
| Δ. Μακεδονία | |
| Θεσσαλονίκη | 3 |
| Φλώρινα | 2 |
| Δράμα | 1 |
| Σέρρες | 1 |
| Ε. Νησιωτική Ελλάδα | |
| Εύβοια | 6 |
| Κυκλάδες | 4 |
| Κεφαλονιά | 3 |
| Κέρκυρα | 2 |
| Κρήτη | 2 |
| Λέσβος | 1 |
| Λήμνος | 1 |
| Σάμος | 1 |
| ΣΤ. Εκτός συνόρων Έλληνες | |
| Αργυρόκαστρο Β. Ηπείρου | 2 |
| Μαύρη Θάλασσα | 2 |
| Αλεξάνδρεια | 1 |
| Καύκασος | 1 |
| Ζ. Χωρίς στοιχεία | |
| ΧΩΡΙΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ | 15 |
Β4. Επάγγελμα
Το κύριο επάγγελμα που ασκούσαν οι κρατούμενοι και των τριών κατηγοριών, ήταν αυτό του γεωργού (συνολικά το 31%).Ειδικότερα εμφανίζονται 15 Μικρασιάτες ασκούντες αυτό το επάγγελμα (ποσοστό 22,7%), 44 μουσουλμάνοι (ποσοστό 39,3%)και 28 στρατιωτικοί (ποσοστό 27,7%).
Εκτός από το επάγγελμα του γεωργού, συναντάμε σχετικά συχνά και αυτό του εργάτη (οκτώ Μικρασιάτες, πέντε στρατιωτικοί και τρεις μουσουλμάνοι), του βοσκού (τέσσερις μουσουλμάνοι και δύο Μικρασιάτες),του υποδηματοποιού (3 Μικρασιάτες και άλλοι τρεις στρατιωτικοί), του φούρναρη (πέντε στρατιωτικοί και από δύο Μικρασιάτες και μουσουλμάνοι), του εμπόρου (πέντε μουσουλμάνοι, τρεις στρατιωτικοί και ένας Μικρασιάτης) και αρκετών άλλων που παρουσιάζονται στον πίνακα 5 που ακολουθεί.
Επαγγέλματα (αλφαβητικά) κρατουμένων
| ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ | ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΣΥΝΟΛΟ |
| Αγγειοπλάστης | – | – | 1 | 1 |
| Αγροφύλακας | 1 | – | – | 1 |
| Αμαξηλάτης | – | 1 | 1 | 2 |
| Αραμπατζής | 1 | – | – | 1 |
| Αρτοποιός | 2 | 2 | 5 | 9 |
| Αχθοφόρος | 1 | – | – | 1 |
| Βαζετζατζής | – | 1 | – | 1 |
| Βοσκός | 2 | 4 | – | 6 |
| Γεωργός | 15 | 44 | 28 | 87 |
| Ελαιοχρωματιστής | – | – | 1 | 1 |
| Έμπορος | 1 | 5 | 3 | 9 |
| Εμποροϋπάλληλος | 1 | 1 | – | 2 |
| Ενδυματοποιός | – | 1 | – | 1 |
| Εργάτης | 8 | 3 | 5 | 16 |
| Εφημεριδοπώλης | 1 | – | – | 1 |
| Ιατρός | – | – | 1 | 1 |
| Ιχθυοπώλης | – | – | 1 | 1 |
| Καλαθοποιός | – | 2 | – | 2 |
| Καμηλάτης | – | 1 | 1 | |
| Καπνεργάτης | 2 | – | – | 2 |
| Καραγωγέας | 2 | – | 3 | 5 |
| Καφεπώλης | 2 | 1 | 1 | 4 |
| Κηπουρός | – | – | 1 | 1 |
| Κουρέας | 2 | – | – | 2 |
| Κρεοπώλης | 2 | 1 | – | 3 |
| Κτηματίας | 1 | – | 4 | 5 |
| Κτίστης | 1 | – | 2 | 3 |
| Λαχανοπώλης | – | 1 | – | 1 |
| Λεμβούχος | 1 | – | 1 | 2 |
| Μαθητής | – | 1 | 1 | 2 |
| Μαρμαράς | – | – | 1 | 1 |
| Μηχανικός | – | – | 3 | 3 |
| Μηχανουργός | 1 | – | – | 1 |
| Μυλωνάς | 2 | – | – | 2 |
| Ναυτικός | 3 | – | – | 3 |
| Ξυλουργός | 2 | 1 | 2 | 5 |
| Παντοπώλης | – | 3 | 1 | 4 |
| Ράπτης | 1 | 2 | – | 3 |
| Σαγματοποιός | 1 | – | 1 | 2 |
| Σιδηροδρομικός | – | 1 | – | 1 |
| Σιδηρουργός | – | 1 | 2 | 3 |
| Σιτέμπορος | – | 1 | – | 1 |
| Στρατιώτης | 1 | – | 5 | 6 |
| Ταχυδρόμος | – | – | 1 | 1 |
| Τηλεγραφητής | 2 | – | – | 2 |
| Τυπογράφος | – | – | 1 | 1 |
| Υπάλληλος | – | 1 | – | 1 |
| Υπάλληλοςδημόσ. | – | – | 1 | 1 |
| Υπηρέτης | – | 1 | – | 1 |
| Υπηρέτης ξενοδ. | – | – | 2 | 2 |
| Υποδηματοποιός | 3 | – | 3 | 6 |
| Φοιτητής | – | – | 2 | 2 |
| Χαμαμετζής | – | 1 | – | 1 |
| ΧΩΡΙΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ | 4 | 31 | 21 | 56 |
Β5. Θρησκευτική πίστη
Οι Έλληνες κρατούμενοι (Μικρασιάτες και στρατιωτικοί) δηλώνουν χριστιανοί ορθόδοξοι (162), εκτός από πέντε Μικρασιάτες που ως Αρμένιοι αναφέρονται ως Χριστιανοί αυτού του δόγματος.Το ίδιο ισχύει και για την κατηγορία των μουσουλμάνων κρατουμένων (112) όπως παρουσιάζεται στον πίνακα 6 που ακολουθεί.
Πίνακας 6
Θρήσκευμα κρατουμένων
| ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΟΡΘΟΔΟΞΟΙ | ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΙ ΑΡΜΕΝΙΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | |
| Μικρασιάτες | 61 | 5 | – |
| Στρατιωτικοί | 101 | – | – |
| Μουσουλμάνοι | – | – | 112 |
| ΣΥΝΟΛΟ | 162 (58%) | 5 (2%) | 112 (40%) |
Β6. Οικογενειακή κατάσταση
Οι πιο πολλοί από τους Έλληνες κρατουμένους εμφανίζονται ως άγαμοι στις σχετικές καταστάσεις (40 Μικρασιάτες και 67 στρατιωτικοί). Αντίθετα οι μουσουλμάνοι δηλώνουν κατά πλειοψηφία έγγαμοι (51).Στον πίνακα 7 που ακολουθεί βρίσκονται τα πλήρη στοιχεία και των τριών κατηγοριών κρατουμένων.
Πίνακας 7
Οικογενειακή κατάσταση κρατουμένων
| ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | ΣΥΝΟΛΟ | |
| Έγγαμοι | 13 | 13 | 51 | 77 (27,6%) |
| Άγαμοι | 40 | 67 | 29 | 136 (48,8%) |
| ΧΩΡΙΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ | 13 | 21 | 32 | 66 (23,6%) |
Β7. Δικαστήρια
Οι υποθέσεις που εκδικάστηκαν, ήταν συνολικά 280. Τα δικαστήρια που εκδίκασαν αυτές τις υποθέσεις, ήταν κατά κύριο λόγο (261)έκτακτα στρατιωτικά σε ποσοστό 81% (σε πολιτικά δικαστήρια δικάστηκαν άλλοι 19, ποσοστό 7% και για άλλους 33, ποσοστό 12%,δεν υπάρχουν καταγεγραμμένα στοιχεία).
Από τις τρεις κατηγορίες που έχουμε υπ’ όψιν, σε πολιτικά δικαστήρια δικάστηκαν μόνο Μικρασιάτες. Συγκεκριμένα, επτά στο Πλημμελειοδικείο Καλαμάτας, από δύο στα δικαστήρια Σπάρτης και Κυπαρισσίας, και από ένας στα δικαστήρια της Άμφισσας, της Χαλκίδας, της Φλώρινας, της Θεσσαλονίκης, της Σύρου, των Σερρών, της Δράμας και του Πειραιά. Οι υπόλοιποι δικάστηκαν κατά κύριο λόγο στα έκτακτα στρατοδικεία Προύσας (10), Σμύρνης (9), Πανόρμου (8) και Γ’ Σώματος Στρατού (7).
Οι στρατιωτικοί και οι μουσουλμάνοι δικάστηκαν όλοι από έκτακτα ή τακτικά στρατοδικεία. Οι πρώτοι κυρίως από τα έκτακτα στρατοδικεία Σμύρνης (21), Α’ Σώματος Στρατού (17), Προύσας (13) και Β’ Σώματος Στρατού (10), ενώ οι μουσουλμάνοι από εκείνα της Σμύρνης (44) και Πανόρμου (38).
Πίνακας 8
Δικαστήρια που καταδίκασαν τους κρατουμένους
| ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ | ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | ΣΥΝΟΛΟ |
| Α. Έκτακτα Στρατοδικεία | ||||
| Ε.Σ. Σμύρνης | 9 | 21 | 41 | 71 |
| Ε.Σ. Πανόρμου | 8 | 4 | 38 | 50 |
| Ε.Σ. Προύσης | 10 | 13 | – | 23 |
| Ε.Σ. Σιμάβ | – | 5 | 3 | 8 |
| Ε.Σ. Μαγνησίας | – | 6 | 1 | 7 |
| Ε.Σ. Οδεμησίου | 1 | 1 | – | 2 |
| Ε.Σ. Δορυλαίου | 2 | 3 | – | 5 |
| Ε.Σ. Αφιόν Καραχισάρ | – | – | 2 | 2 |
| Ε.Σ. Ουσάκ | – | 1 | – | 1 |
| Ε.Σ. Α’ Σώματος Στρατού | 2 | 17 | – | 19 |
| Ε.Σ. Β’ Σώματος Στρατού | 1 | 10 | – | 11 |
| Ε.Σ. Γ’ Σώματος Στρατού | 7 | 8 | – | 15 |
| Ε.Σ. ΙΙ Μεραρχίας | 1 | 1 | – | 2 |
| Ε.Σ. ΧΙ Μεραρχίας | 2 | – | – | 2 |
| Ε.Σ. ΧΙΙ Μεραρχίας | 3 | – | – | 3 |
| Ε.Σ. Ανεξαρτ. Μεραρχίας | – | 2 | 1 | 3 |
| Ε.Σ. Μερ. Αδριανουπόλεως | – | 1 | 1 | 2 |
| Ε.Σ. Μερ. Ξάνθης | – | – | 1 | 1 |
| Ε.Σ. Δράμας | – | 1 | – | 1 |
| Β. Τακτικά Στρατοδικεία | ||||
| Α’ Δ/ές Στρατοδ. Αθηνών | – | 1 | – | 1 |
| Β’ Δ/ές Στρατοδ. Πατρών | – | 2 | – | 2 |
| Γ’ Στρατοδ. Θεσσαλονίκης | – | 2 | – | 2 |
| Στρ. Εθν. Αμύνης Θεσ/νίκης | 2 | – | – | 2 |
| Γ. Τακτικά Δικαστήρια (Πολιτικά) | ||||
| Δ. Καλαμών | 7 | – | – | 7 |
| Δ. Κυπαρισσίας | 2 | – | – | 2 |
| Δ. Σπάρτης | 2 | – | – | 2 |
| Δ. Αμφίσσης | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Χαλκίδος | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Φλωρίνης | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Θεσσαλονίκης | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Σερρών | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Σύρου | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Δράμας | 1 | – | – | 1 |
| Δ. Πειραιώς | 1 | – | – | 1 |
| ΧΩΡΙΣ ΣΤΟΙΧΕΙΑ | 3 | 2 | 28 | 33 |
Β8. Αξιόποινες πράξεις
Οι πράξεις για τις οποίες καταδικάστηκαν οι κρατούμενοι στις φυλακές Πύλου ήταν τις περισσότερες φορές βαριές και ποικίλες. Οι πιο πολλοί μάλιστα από τους κρατουμένουςβαρύνονταν με περισσότερες από μία αξιόποινες πράξεις. Η μελέτη αυτών των ποινών, δείχνει πως οι πιο συνηθισμένες πράξεις ήταν η λιποταξίακαι οι κάθε μορφής κλοπές/ληστείες. Στους Μικρασιάτες κυριαρχούν οι κλοπές/ζωοκλοπές (28,8%), η λιποταξία (22,7%), η ληστεία (21%) και ο φόνος (16,6%), με τις υπόλοιπες πράξεις να έπονται(λιποταξία, εγκατάλειψη θέσης, αυτοτραυματισμόςκ.ά.). Στους στρατιωτικούς,όπως ήταν αναμενόμενο, οι πιο συχνές πράξεις ήταν η λιποταξία (25,7%) και οι κλοπές/ζωοκλοπές (25,7%), ενώοι περισσότερες από τις (ατιμωτικές) πράξεις τους σχετίζονται με την πολεμική δράση (ή άρνηση δράσης) στο μέτωπο (εσχάτη προδοσία, εγκατάλειψη θέσης, ανυποταξία, στάση κατά των ανωτέρων, εξύβριση ανωτέρου, αντίσταση κατά της αρχής, άδικη επίθεση κατά ανωτέρου, παράβαση στρατιωτικής εντολής, γύμνωση πληγωμένου κ.ά.). Στους μουσουλμάνους πλεονάζουν η ληστεία (31%), η παράνομη οπλοφορία (20%) και οι φόνοι (15%), ενώ εντύπωση προκαλούν αρκετές πράξεις όπως αυτή της διάδοσης ανησυχητικών (ψευδών) ειδήσεων, η εσχάτη προδοσία, η απείθεια, η λιποταξία και η στάση, καθώς –αν εξαιρέσουμε τους ελάχιστους μουσουλμάνους, Έλληνες πολίτες,οι οποίοι είχαν υπηρετήσει στον ελληνικό στρατό,οι υπόλοιποι–επρόκειτογια Τούρκους από τη Μ. Ασία, οι οποίοι κάθε άλλο παρά Έλληνες ένιωθαν (βλ. πίνακα 9).
Πίνακας 9
Αξιόποινες πράξεις κρατουμένων
| ΠΡΑΞΗ | ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | ΣΥΝΟΛΟ |
| Άδικη επίθεση | 2 | – | – | 2 |
| Άδικη επίθεση κατά ανωτέρου | – | 1 | – | 1 |
| Αντίσταση κατά της αρχής | – | 2 | – | 2 |
| Ανυποταξία | – | 1 | – | 1 |
| Απάτη | 2 | – | – | 2 |
| Απείθεια | – | – | 8 | 8 |
| Απόπειρα εκβίασης | – | 1 | – | 1 |
| Απόπειρα φόνου | 2 | 2 | 3 | 7 |
| Αποφυλάκιση κρατουμένου | – | 2 | – | 2 |
| Αυτοτραυματισμός | 3 | – | – | 3 |
| Βιαιοπραγία | – | 1 | – | 1 |
| Βιασμός | 2 | 1 | 4 | 7 |
| Γύμνωση πληγωμένου | – | 3 | – | 3 |
| Διάδοση ανησυχητικών ειδήσεων | – | – | 14 | 14 |
| Διάρρηξη | – | 1 | 2 | 3 |
| Δωροληψία | – | 1 | – | 1 |
| Εγκατάλειψη θέσης | 2 | 6 | – | 8 |
| Εκβίαση | 2 | 3 | 1 | 6 |
| Εμπρησμός | – | – | 3 | 3 |
| Εξύβριση/εξύβριση ανωτέρου | – | 2 | 1 | 3 |
| Εσχάτη προδοσία | 4 | – | 12 | 16 |
| Ζωοκλοπή | 10 | 3 | 3 | 16 |
| Κατάχρησις νεναρκωμένου | – | 1 | – | 1 |
| Κλοπή | 9 | 23 | 6 | 38 |
| Ληστεία | 14 | 8 | 35 | 57 |
| Λιποταξία | 17 | 26 | 3 | 46 |
| Παράβαση στρατιωτικής εντολής | – | 1 | – | 1 |
| Παράνομη οπλοχρησία | – | 1 | – | 1 |
| Παράνομη οπλοφορία | – | – | 23 | 23 |
| Παρά φύσιν ασέλγεια | 1 | – | – | 1 |
| Πλαστογραφία | 1 | 6 | – | 7 |
| Στάση | – | 3 | 1 | 4 |
| Τραυματισμός | – | 1 | – | 1 |
| Υπεξαίρεση | 1 | 4 | – | 5 |
| Φόνος | 11 | 6 | 17 | 34 |
| Χωρίς καταγραφή | 2 | 11 | 29 | 42 |
Β9. Ποινές
Η ενότητα των ποινών παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον,καθώς αφορά καταδικαστικές αποφάσεις ετερόκλητων (θρησκευτικά, εθνικά) κατηγοριών. Επιπλέον οι συνθήκες κάτω από τις οποίες ελήφθησαν οι περισσότερες από τις αποφάσεις αυτές(έκτακτα στρατοδικεία εν καιρώ πολέμου)θα μπορούσαν να δημιουργήσουν την εύλογη υποψία πως ενδεχομένως οι στρατοδίκες να μερολήπτησαν υπέρ της μίας ή της άλλης ομάδας κρατουμένων(π.χ. των εξ Ελλάδος στρατιωτικών) ή να επέδειξαν υπερβολική αυστηρότητα εις βάρος κάποιων άλλων (π.χ. των μουσουλμάνων/Τούρκων).Εντούτοις, αν μελετήσουμε προσεκτικάτον σχετικό πίνακα που ακολουθεί με τα αντίστοιχα ποσοστά επί τοις εκατό (πίνακας 10), θα διαπιστώσουμε πως η στρατιωτική δικαιοσύνη στάθηκε στο ύψος της, αδιακρίτως εθνικότητας ή θρησκεύματος.
Πίνακας 10
Ποινές κρατουμένων ανά έτη
| ΠΟΙΝΗ/ΕΤΗ | ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΕΣ | ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΟΙ | ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΙ | ΣΥΝΟΛΟ |
| 1-5 | 26(38,2%) | 31(28%) | 34(27,2%) | 91 (30%) |
| 6-10 | 17(25%) | 43(38,7%) | 14(11,2%) | 74 (24,3%) |
| 11-15 | 9(13,2%) | 21(19%) | 20(16%) | 50 (16,5%) |
| 16-20 | – | 1(0,9%) | 4(3,2%) | 5(1,6%) |
| 20+ | – | – | 1(0,8%) | 1(0,3%) |
| ΙΣΟΒΙΑ | 11(16,2%) | 14(12,5%) | 10(8%) | 35 (11,5%) |
| ΘΑΝΑΤΟΣ | 3(4,4%) | – | 4(3,2%) | 7(2,3%) |
| ΧΩΡΙΣ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ | 2(3%) | 1(0,9%) | 38(30,4%) | 41 (13,5%) |
Β10. Γενικές παρατηρήσεις
Μια προσεκτική μελέτη των παρατηρήσεων που είναι καταγεγραμμένες στην τελευταία στήλη των αρχείων των φυλακών Πύλου, μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι μέρος ή σχεδόν το όλον των ποινών (ιδίως των στρατιωτικών καταδίκων) δεν εκτίθηκε τελικά. Έπειτα από διαρκείς ευεργετικές αποφάσεις των κυβερνήσεων που ανέλαβαν το βαρύ χρέος της ανασυγκρότησης της χώρας μετά την καταστροφή του 1922, οι πιο πολλοί κρατούμενοι αποφυλακίστηκαν. Σε αυτό προφανώς συνέβαλε και η ανθρωπιστική κρίση που είχε ξεσπάσει με την έλευση ενός και πλέον εκατομμυρίου προσφύγων στην Ελλάδα και η τραγική κατάσταση της οικονομίας η οποία προφανώς δεν επέτρεπε την «πολυτέλεια» της παρουσίας στις φυλακές μεγάλου αριθμού κρατουμένων.
Όσον αφορά τους Μικρασιάτες κρατουμένους, μεγάλος αριθμός επωφελήθηκε από διάφορες ευεργετικές διατάξεις της νομοθεσίας και πέτυχαν την αναστολή της ποινής τους, τον μετριασμό της ή και την πρόωρη αποφυλάκισή τους. Συγκεκριμένα, αναστολή ποινής «διὰ Β. Χάριτος κοινοποιηθείσης […] διὰ τοῦ ὑπ’ ἀρ. […] ἐγγράφου ἐ.ἐ. ὑπουργ. Στρατιωτικῶν», έλαβαν 22 κρατούμενοι, αναστολή «κατόπιν τῆς ὑπ’ ἀρ. […] ἀποφάσεως ἐπιτροπῆς ἀναστολῶν ἐ.ἐ.» έλαβαν 18, μετριασμό «Διὰ τῆς ὑπ’ ἀριθ. […] Διαταγῆς τοῦ ὑπουργείου Δικαιοσύνης ἡ ποινὴ του ἐμετριάσθη εἰς […] φυλάκισιν διὰ τοῦ ἀπὸ […] Β.Δ. καταχωρισθέντος εἰς τὴν Ἐφημερίδα τῆς Κυβερνήσεως ὑπ’ ἀριθ. […] φύλλῳ αὐτῆς» έλαβαν δύο κρατούμενοι και αποφυλάκιση «κατόπιν τῆς ὑπ’ ἀριθ. […] ἐ.ἐ. τηλ/κῆς Διαταγῆς Εἰσαγγελέως […]» έλαβαν τέσσερις. Για εννέα καταδίκους δεν έχουμε περισσότερες πληροφορίες, ενώ για οκτώ δεν γνωρίζουμε την τύχη τους, καθώς μετήχθησαν σε άλλες φυλακές (Καλαμάτας, Τρίπολης, Ζακύνθου, Επταπυργίου Θεσσαλονίκης, Συγγρού Αθηνών). Η μόνη υπόθεση κατά την οποία απορρίφθηκε το αίτημα για αποφυλάκιση, αφορούσεέναν καταδικασμένο για φόνο (βλ. πίνακας 11).
Πίνακας 11
Παρατηρήσεις περί της εκτίσεως των ποινών
των Μικρασιατών κρατουμένων
| ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Τυχόντες βασιλικής χάριτος | 22 | 33,5% |
| Αναστολή ποινής από Επιτροπή Αναστολών | 18 | 27,5% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Συγγρού (Αθήνα) | 4 | 6% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Καλαμάτας | 1 | 1,5% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Τριπόλεως | 1 | 1,5% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Ζακύνθου | 1 | 1,5% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Επταπυργίου Θεσ/νίκης | 1 | 1,5% |
| Μεταγωγή σε Εισαγγελία Ναυπλίου | 2 | 3% |
| Μεταγωγή σε Εισαγγελία Καλαμάτας | 2 | 3% |
| Μετριασμός ποινής | 2 | 3% |
| Απόρριψη αναστολής ποινής | 1 | 1,5% |
| ΧΩΡΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | 11 | 16,5% |
Από τους στρατιωτικούς, η συντριπτική πλειοψηφία δεν εξέτισε την επιβληθείσα ποινή, καθώς εκμεταλλεύτηκαν σειρά διατάξεων που ευνοούσαν την αποφυλάκισή τους. Αν εξαιρέσουμε όσους δεν γνωρίζουμε τι συνέβη είτε λόγω της μεταγωγής τους σε άλλες φυλακές (πρόκειται για 21 κρατουμένους οι οποίοι μετήχθησαν στις φυλακές Αιγίνης, Καλαμάτας, Τριπόλεως ή στο Φρουραρχείο Καλαμάτας), σχεδόν όλοι οι υπόλοιποι (64) αποφυλακίστηκαν πρόωρα (με Βασιλικά Διατάγματα, αποφάσεις της Επιτροπής Αναστολών, νομοθετήματα των υπουργείων Στρατιωτικών και Δικαιοσύνης κ.ο.κ.). Μόνο σε δύο καταδίκους απορρίφθηκαν τα αιτήματα αποφυλάκισης· ο πρώτος έκτιε ποινή για φόνο και ο άλλος για πλαστογραφία. Ένας επίσης κρατούμενος δραπέτευσε, άλλος ένας πέθανε στις φυλακές, ενώ για 17 ακόμη δεν έχουμε περισσότερα στοιχεία (πίνακας 12).
Πίνακας 12
Παρατηρήσεις περί της εκτίσεως των ποινών
των στρατιωτώνκρατουμένων
| ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Αναστολή ποινής από Επιτροπή Αναστολών | 30 | 28,4% |
| Τυχόντες βασιλικής χάριτος | 12 | 11,3% |
| Αναστολή ποινής με Βασιλικό Διάταγμα | 7 | 6,5% |
| Αποφυλάκιση με εντολή Υπουργείου Στρατιωτικών | 6 | 5,5% |
| Μεταγωγή σε Φρουραρχείο Καλαμάτας | 5 | 4,7% |
| Αποφυλάκιση με εντολή Εισαγγ. Εφετών Ναυπλίου | 5 | 4,7% |
| Αποφυλάκιση με εντολή Β’ Σώματος Στρατού | 1 | 0,9% |
| Αποφυλάκιση με εντολή Επαν/κής Κυβερνήσεως | 3 | 3% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Καλαμάτας | 10 | 9,5% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Αιγίνης | 5 | 4,7% |
| Μεταγωγή σε φυλακές Τριπόλεως | 1 | 1,5% |
| Απόρριψη Βασιλικής Χάριτος | 2 | 1,5% |
| Απόδραση από τις φυλακές | 1 | 0,9% |
| Θάνατος | 1 | 0,9% |
| ΧΩΡΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | 17 | 16% |
Αξιοπερίεργη είναι η περίπτωση των μουσουλμάνων καταδίκων, καθώς με βάση τα αρχεία, δεν γνωρίζουμε αν εξέτισαν τις ποινές τους ή όχι, γιατί οι περισσότεροι απ’ αυτούς μετήχθησαν είτε στις φυλακές Αίγινας (66 κρατούμενοι)είτε στο Φρουραρχείο Καλαμάτας (30 κρατούμενοι). Μόνο για έναν κρατούμενο η επιτροπή αναστολών γνωμοδότησε θετικά, ενώ είχαμε ακόμη τρεις θανάτους και τέσσερις αποδράσεις, και ένδεκα περιπτώσεις κρατουμένων για τους οποίους δεν υπάρχουν στοιχεία.
Πίνακας 13
Παρατηρήσεις περί της εκτίσεως των ποινών
των μουσουλμάνωνκρατουμένων
| ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | ΑΡΙΘΜΟΣ | ΠΟΣΟΣΤΟ |
| Μεταγωγή σε φυλακές Αιγίνης | 66 | 57,5% |
| Μεταγωγή σε Φρουραρχείο Καλαμάτας | 30 | 26% |
| Απόδραση από τις φυλακές | 4 | 3,5% |
| Θάνατος | 3 | 2,5% |
| Αναστολή ποινής από Επιτροπή Αναστολών | 1 | 1% |
| ΧΩΡΙΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ | 11 | 9,5% |
Γ. Συμπεράσματα
Η μελέτη των αρχείων των φυλακών Πύλου που αφορά όσους κρατουμένους σε αυτές Μικρασιάτες, μουσουλμάνους και στρατιωτικούςείχαν συμμετάσχει στη μικρασιατική εκστρατεία, παρουσιάζει μια σειρά από πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία· το κυριότερο από αυτά είναι πως –παρά την εντύπωση που κυριαρχεί–είναι παντελώς αβάσιμη η μομφή προς τους Μικρασιάτες Έλληνες ότι η έλευσή τους προκάλεσε ένα κύμα ανομίας και αστάθειας στη χώρα. Σε μια φυλακή που «φιλοξένησε» εκατοντάδες κρατουμένους, μόλις οι 66 από αυτούς είχαν μικρασιατική ή ανατολικοθρακιώτικη καταγωγή. Επιπλέον, δεν σημειώνεται σε καμία περίπτωση διαφοροποίηση –επί τα χείρω–ως προς τις αξιόποινες πράξεις και τις ποινές που τους καταλογίστηκαν. Τουναντίον, οι περισσότεροι από τους Μικρασιάτες κρατουμένους βρίσκονταν στη φυλακή για σχετικά ελαφρές περιπτώσεις, κάτι που μαρτυρούν και οι αντίστοιχες ποινές τους. Ακόμα και η αντιμετώπισή τους ενώσω κρατούνταν στις φυλακές δεν υπήρξε σε καμία περίπτωση ευνοϊκή –εν συγκρίσει με τους υπολοίπους–ούτε μπορούμε να σημειώσουμε ότι έτυχαν κάποιας ιδιαίτερης μέριμνας ως προς την έκτιση των ποινών τους.
[1] Οι Τσάμηδες ήταν αλβανικής καταγωγής μουσουλμάνοι οι οποίοι κατοικούσαν κυρίως στην ελληνική Ήπειρο. Κατά τη διάρκεια της ιταλικής και γερμανικής κατοχής στην περιοχή, οι Τσάμηδες συνεργάστηκαν απροκάλυπτα με τις κατοχικές δυνάμεις, προβαίνοντας σε εκφοβισμό, βιαιοπραγίες και σφαγές Ελλήνων της Ηπείρου. Μόλις αποχώρησαν οι Γερμανοί από την Ελλάδα, οι Τσάμηδες εκδιώχθηκαν ως δωσίλογοι και εγκληματίες κατά του ελληνικού λαού με βίαιο τρόπο από την αντιστασιακή οργάνωση του ΕΔΕΣ και κατέφυγαν στη γειτονική Αλβανία όπου και εγκαταστάθηκαν μόνιμα. Στην εποχή μας, με την ενεργό παρότρυνση του αλβανικού κράτους, διεκδικούν από την Ελλάδα την επιστροφή των περιουσιών τους. Η ελληνική θέση επί του θέματος είναι πως επρόκειτο για δωσιλόγους οι οποίοι εγκατέλειψαν οικειοθελώς τη χώρα, φοβούμενοι τη «Νέμεση» της ελληνικής δικαιοσύνης και επομένως δεν δικαιούνται καμίας αποζημιώσεως.
[2] Οι Τουρκοκρητικοί ήταν γηγενείς Έλληνες της Κρήτης, οι οποίοι κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας στο νησί η οποία ξεκίνησε από το 1669, εξισλαμίστηκαν σταδιακά, ξεπερνώντας αριθμητικά τις 100.000 το 1819, δηλαδή το 50% περίπου του συνολικού πληθυσμού του νησιού! (βλ. Θ. Δετοράκης, Ιστορία της Κρήτης, Αθήνα 1986, σ. 400). Έκτοτε η παρουσία τους ακολούθησε φθίνουσα πορεία, για να φτάσουν το 1920 τις 23.000, δηλαδή ποσοστό μόλις 6,6 % (βλ. Ν. Ανδριώτης, «Χριστιανοί και Μουσουλμάνοι στην Κρήτη, 1821-1924. Ένας αιώνας συνεχούς αναμέτρησης εντός και έκτος του πεδίου της μάχης», Μνήμων 24 (2004), 93). Εν τέλει αποχώρησαν από την Ελλάδα ως ανταλλάξιμοι το 1923.